Những sợi chỉ màu xuyên thế kỷ

Hoa văn của núi rừng

Ở Mai Hạ, nghề dệt thổ cẩm được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác qua đôi bàn tay của những người phụ nữ Thái. Từ thủa còn thơ, nhiều cô gái đã làm quen với khung cửi bằng cách ngồi bên bà, bên mẹ, chăm chú dõi theo từng động tác đưa thoi, luồn sợi. Những đường nét, hoa văn đầu tiên trên tấm vải cũng từ đó in sâu vào ký ức, trở thành vốn nghề được gìn giữ và tiếp nối qua năm tháng.

Mẫu mã, hoa văn sản phẩm được cải tiến liên tục để phù hợp với thị hiếu du khách.

Chị Vì Thị Thuận, người có nhiều năm gắn bó với nghề dệt ở Mai Hạ vẫn nhớ những ngày đầu học nghề khi mới khoảng 11 tuổi. Khi ấy, chị chưa thể hình dung hết sự phong phú của những tấm thổ cẩm. Trước mắt chị chỉ là khung cửi, những cuộn sợi và đôi bàn tay người lớn thoăn thoắt đưa thoi, luồn chỉ. Từ những hình ảnh giản dị ấy, chị bén duyên với nghề dệt thổ cẩm.

Với chị Thuận, việc học dệt không thể vội vàng. Người mới bắt đầu phải làm quen với từng công đoạn, từ cách mắc sợi, điều chỉnh khung đến việc đưa thoi sao cho đều tay. Tấm vải đầu tiên thường là vải trắng, tiếp đó mới đến những đường kẻ ô, rồi mới bắt đầu học cách tạo hoa văn. Khi đã thành thạo những thao tác cơ bản, người dệt mới có thể phối màu, kết hợp các họa tiết phức tạp hơn.

“Khó nhất không hẳn là thao tác đưa thoi mà là khâu đếm, nhặt từng sợi để tạo hoa văn. Người thợ phải nhớ chính xác thứ tự các sợi, số lượng từng nhóm sợi và cách phối hợp chúng. Chỉ cần nhầm một nhịp, họa tiết có thể bị lệch, không còn đúng hình dáng ban đầu” - chị Thuận chia sẻ

Theo cách gọi của người làm nghề, mỗi đơn vị sợi được tính theo những “co”. Có những hoa văn cần đến hàng chục, thậm chí gần 200 co mới hoàn thành. Chẳng hạn, họa tiết con cua cần khoảng 71 co, hình con voi có thể lên tới gần 200 co. Những con số ấy phần nào cho thấy sự tỉ mỉ và kiên nhẫn cần có ở người dệt.

Không có máy móc nào thay thế được trí nhớ, sự tập trung và cảm nhận màu sắc của người thợ trong công đoạn này. Mỗi họa tiết có cách sắp xếp riêng, đòi hỏi người dệt phải nắm chắc cấu trúc và trình tự tạo hình. Cùng một mẫu hoa văn, nhưng chất lượng tấm vải vẫn phụ thuộc rất nhiều vào đôi tay và kinh nghiệm của người dệt.

Trong khoảng 15 mẫu hoa văn chính mà người Thái đang sử dụng, có những hình ảnh quen thuộc của thiên nhiên và đời sống miền núi, như: Cua, cá, khỉ, ngựa, voi, quả trám, dáng cây... Đó là những hình ảnh được chắt lọc từ môi trường sống gần gũi của cộng đồng người Thái.

Với chị Thuận, yêu nghề là điều kiện quan trọng để có thể theo đuổi công việc này. Không phải cứ ngồi bên khung cửi đủ lâu là sẽ trở thành người dệt giỏi. Người học phải thực sự thích thú, có sự khéo léo và đủ kiên nhẫn để ghi nhớ từng thao tác, từng cách phối màu.

Để có một tấm vải, người phụ nữ Thái phải trải qua nhiều công đoạn từ trồng bông, thu hái, phơi, tách hạt, đánh bông rồi kéo sợi. Màu nhuộm cũng được lấy từ các loại cây, vỏ cây, củ nghệ và những nguyên liệu có trong tự nhiên. Từ nguyên liệu ban đầu đến tấm vải hoàn chỉnh là cả một quá trình lao động công phu.

Chị Lò Thị Tâm, 43 tuổi, ở Chiềng Châu có gần 30 năm gắn bó với khung cửi. Chị học dệt từ mẹ khi mới 14-15 tuổi. Với chị Tâm, dệt thổ cẩm vừa là công việc quen thuộc, vừa là niềm vui từ những đường nét, màu sắc do chính tay mình tạo nên. Một chiếc khăn có giá khoảng 200 nghìn đồng, tùy mẫu mã và công làm; thu nhập mỗi tháng của chị khoảng 6-7 triệu đồng, tùy theo số lượng sản phẩm hoàn thành.

Chị Lò Thị Tâm chăm chú bên khung cửi truyền thống.

Những người phụ nữ Thái như chị Tâm, chị Thuận không chỉ làm ra những tấm vải có giá trị sử dụng, họ còn mang theo cách nhìn về thiên nhiên, về cuộc sống và những kinh nghiệm được truyền từ thế hệ trước. Đó cũng là lý do khiến thổ cẩm không đơn thuần là một loại hàng hóa mà còn có sức hấp dẫn riêng đối với những người muốn tìm hiểu văn hóa bản địa.

Thổ cẩm từ bản làng đến những miền xa

Thổ cẩm Mai Hạ hôm nay vẫn nguyên vẹn bản sắc cổ xưa nhưng mang hơi thở hiện đại, từng sản phẩm lặng lẽ theo chân du khách, mang câu chuyện của bản làng vươn xa.

Tại cơ sở dệt Hoa Ban do chị Vì Thị Thuận gây dựng, các sản phẩm đều được thực hiện thủ công. Cơ sở hình thành từ năm 2007, đến năm 2023 được tổ chức thành hợp tác xã, hiện có 20 thành viên tham gia, làm việc tại xưởng hoặc nhận sản phẩm về nhà hoàn thiện. Tiền công được tính theo sản phẩm, thu nhập phổ biến khoảng 5-8 triệu đồng mỗi tháng, tùy năng suất và loại sản phẩm.

Từ những mẫu vải truyền thống, chị Thuận cùng các thành viên liên tục tìm cách thay đổi kiểu dáng, phối màu và phát triển sản phẩm mới. Dù thay đổi hình thức, các sản phẩm vẫn dựa trên kỹ thuật dệt và hoa văn của người Thái ở địa phương.

Khách du lịch ngoại quốc với sản phẩm tự trải nghiệm.

Thị trường tiêu thụ thổ cẩm Mai Hạ ngày càng mở rộng. Từ những sản phẩm phục vụ đời sống bản địa, thổ cẩm đã theo chân du khách vươn ra thế giới. Có những vị khách nước ngoài lưu lại hàng tháng để tìm hiểu về nghề dệt, bởi họ không chỉ yêu thích sản phẩm thủ công mà còn muốn khám phá những câu chuyện văn hóa ẩn sau từng sợi vải, đường nét hoa văn.

Từ tâm huyết của người làm nghề, sản phẩm thổ cẩm Mai Hạ đã vươn ra thị trường châu Âu với những đơn hàng hàng trăm sản phẩm, trị giá từ 70-80 triệu đồng, có thời điểm lên tới 100 triệu đồng mỗi chuyến. Đây là tín hiệu tích cực cho thấy sức sống mới của nghề dệt thổ cẩm truyền thống.

Đồng chí Vì Văn Mạnh - Trưởng phòng Văn hoá-Xã hội xã Mai Hạ cho biết: “Trước đây, xã có 16 thôn có nghề dệt, đến nay còn 14 thôn duy trì hoạt động. Hai mô hình có nhiều khung cửi dệt và nhân công là cơ sở Dệt Hoa Ban và HTX Dệt thổ cẩm và DVDL Chiềng Châu với gần 200 lao động có liên quan đến nghề. Một số sản phẩm, trong đó có sản phẩm may mặc, đã được công nhận OCOP 3-4 sao”.

Những sản phẩm thổ cẩm được làm thủ công, mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc Thái.

Không chỉ tạo việc làm và thu nhập cho người dân, nghề dệt thổ cẩm ở Mai Hạ còn đang trở thành cầu nối đưa du khách đến gần hơn với văn hóa bản địa. Đến đây, du khách không chỉ mua những sản phẩm lưu niệm mà còn được trải nghiệm bên khung cửi, tìm hiểu kỹ thuật dệt và cảm nhận sự khéo léo của người thợ. Trong những nếp nhà sàn, phụ nữ Thái vẫn miệt mài bên khung cửi, sáng tạo các sản phẩm mới từ những hoa văn truyền thống, đưa thổ cẩm vào đời sống hiện đại.

Qua nhiều thế hệ, những sợi chỉ màu vẫn lưu giữ câu chuyện về núi rừng, muông thú và đời sống văn hóa của người Thái ở Mai Hạ. Từ đôi bàn tay cần mẫn của bà, của mẹ đến những người phụ nữ hôm nay, nghề dệt vẫn được tiêp nối bằng tình yêu, sự sáng tạo và niềm tự hào về bản sắc dân tộc. Những sợi chỉ ấy không chỉ kết nối các mảng màu trên tấm vải mà còn nối quá khứ với hiện tại, nối những thế hệ người Thái bằng một dòng chảy văn hóa bền bỉ, để những giá trị truyền thống tiếp tục được trao truyền và lan tỏa.