Hướng tới 60 năm ASEAN: Kỷ nguyên tăng cường năng lực thích ứng

ASEAN đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế toàn cầu. Ảnh: ASEAN

Củng cố nền tảng thể chế, thúc đẩy hội nhập toàn diện

Được thành lập năm 1967 trong bối cảnh khu vực còn nhiều biến động, ASEAN ban đầu hoạt động như một cơ chế hợp tác mang tính tham vấn, đặt nền tảng cho đối thoại và xây dựng lòng tin. Trải qua nhiều giai đoạn phát triển, đặc biệt từ khi Hiến chương ASEAN chính thức có hiệu lực vào năm 2008, tổ chức này đã từng bước hoàn thiện cấu trúc thể chế, hướng tới một cộng đồng dựa trên luật lệ, có mức độ liên kết ngày càng sâu rộng.

Hiến chương ASEAN được xem là bước ngoặt quan trọng, giúp xác lập tư cách pháp nhân cho tổ chức, đồng thời tạo ra khuôn khổ chung điều chỉnh các hoạt động hợp tác trên nhiều lĩnh vực. Từ đó, ASEAN có điều kiện nâng cao hiệu quả điều phối, tăng cường tính nhất quán trong hoạch định chính sách và triển khai các chương trình hợp tác khu vực.

Trong lĩnh vực kinh tế, tiến trình hội nhập được đẩy mạnh với việc hình thành Cộng đồng Kinh tế ASEAN vào năm 2015, sớm hơn so với lộ trình ban đầu. Đây là dấu mốc thể hiện quyết tâm của các quốc gia thành viên trong việc xây dựng một thị trường chung, thúc đẩy lưu chuyển hàng hóa, dịch vụ, đầu tư và lao động có tay nghề.

Các cơ chế tự do hóa thương mại, đặc biệt là việc cắt giảm thuế quan trong khuôn khổ Hiệp định Thương mại Hàng hóa ASEAN, đã góp phần đáng kể vào việc gia tăng quy mô thương mại nội khối. Nếu như năm 2008, tổng kim ngạch thương mại nội khối đạt khoảng 458 tỷ USD, thì đến năm 2024 con số này đã vượt mốc 800 tỷ USD, phản ánh mức độ kết nối kinh tế ngày càng sâu sắc giữa các quốc gia thành viên.

Bên cạnh đó, ASEAN cũng khẳng định vai trò là trung tâm liên kết trong các sáng kiến hợp tác kinh tế khu vực rộng lớn hơn, qua đó nâng cao vị thế trong mạng lưới kinh tế toàn cầu. Sự tham gia tích cực của ASEAN trong các khuôn khổ hợp tác đa phương đã góp phần tạo điều kiện thuận lợi cho thương mại và đầu tư, đồng thời giúp các nền kinh tế thành viên tận dụng tốt hơn các cơ hội từ toàn cầu hóa.

Tuy nhiên, sự gia tăng về quy mô thương mại chưa đi kèm với sự thay đổi đáng kể về tỷ trọng thương mại nội khối trong tổng kim ngạch của ASEAN, vốn duy trì ở mức khoảng 22-25% trong nhiều năm. Điều này phản ánh thực tế rằng các nền kinh tế ASEAN vẫn có độ mở cao và tiếp tục gắn kết chặt chẽ với các chuỗi giá trị toàn cầu, đặc biệt là các thị trường lớn ngoài khu vực.

Ngoài lĩnh vực kinh tế, hợp tác ASEAN cũng đạt được nhiều tiến triển trong các lĩnh vực phi truyền thống. Các cơ chế phối hợp về ứng phó thiên tai và hỗ trợ nhân đạo đã từng bước được hoàn thiện, nâng cao khả năng phản ứng chung trước các tình huống khẩn cấp. Những nỗ lực này không chỉ góp phần bảo đảm an sinh cho người dân trong khu vực mà còn củng cố tinh thần đoàn kết và trách nhiệm chung giữa các quốc gia thành viên.

Các diễn đàn do ASEAN chủ trì tiếp tục phát huy vai trò là nền tảng đối thoại quan trọng, tạo điều kiện cho các bên trao đổi quan điểm, xây dựng lòng tin và thúc đẩy hợp tác trên nhiều lĩnh vực. Qua đó, ASEAN giữ vững vai trò trung tâm trong cấu trúc khu vực đang định hình, đồng thời góp phần duy trì môi trường hòa bình, ổn định và hợp tác.

Nâng cao hiệu quả thực thi, hướng tới thích ứng linh hoạt

Bên cạnh những thành tựu đáng ghi nhận, quá trình triển khai Hiến chương ASEAN cũng cho thấy một số hạn chế cần được tiếp tục hoàn thiện. Một trong những đặc điểm nổi bật của ASEAN là cơ chế ra quyết định dựa trên đồng thuận, bảo đảm sự tham gia đầy đủ và tôn trọng lợi ích của tất cả các quốc gia thành viên. Tuy nhiên, trong bối cảnh yêu cầu phối hợp ngày càng cao, cơ chế này đôi khi ảnh hưởng đến tốc độ đưa ra quyết định và khả năng phản ứng kịp thời.

Sự khác biệt về trình độ phát triển, hệ thống pháp lý và năng lực quản trị giữa các quốc gia thành viên cũng là yếu tố tác động đến hiệu quả thực thi các cam kết chung. Trong một số lĩnh vực, việc triển khai còn chưa đồng đều, dẫn đến khoảng cách giữa khuôn khổ chính sách và thực tiễn áp dụng.

Trong bối cảnh kinh tế thế giới có nhiều biến động, xu hướng chuyển dịch chuỗi cung ứng và cạnh tranh gia tăng, yêu cầu nâng cao tính linh hoạt và hiệu quả của các cơ chế hợp tác khu vực ngày càng trở nên cấp thiết. Nhiều đề xuất đã được đưa ra, trong đó có việc tăng cường các cơ chế rà soát, đánh giá định kỳ việc thực hiện cam kết; nâng cao vai trò điều phối kỹ thuật của Ban Thư ký ASEAN; đồng thời thúc đẩy minh bạch và chia sẻ thông tin giữa các quốc gia thành viên.

Triển vọng đổi mới thể chế được kỳ vọng sẽ tiếp tục được thúc đẩy trong thời gian tới, thông qua các sáng kiến hợp tác thiết thực, phù hợp với đặc thù khu vực. Trọng tâm có thể bao gồm thúc đẩy kinh tế số, nâng cao năng lực kết nối, cải thiện môi trường kinh doanh và tăng cường hiệu quả phối hợp chính sách.

Bước sang thập kỷ phát triển mới, ASEAN tiếp tục đứng trước yêu cầu cân bằng giữa việc duy trì các nguyên tắc hợp tác truyền thống và nâng cao khả năng thích ứng. Việc từng bước hoàn thiện Hiến chương và các cơ chế liên quan, trên cơ sở đồng thuận và tôn trọng lẫn nhau, sẽ là yếu tố then chốt giúp ASEAN giữ vững vai trò trung tâm, phát huy hiệu quả hợp tác và đóng góp tích cực vào hòa bình, ổn định và phát triển của khu vực.

Ở cột mốc 60 năm, ASEAN có cơ sở để khẳng định những thành tựu quan trọng trong việc duy trì môi trường hòa bình, ổn định và thúc đẩy phát triển. Tuy nhiên, bối cảnh mới cũng đặt ra yêu cầu phải tiếp tục đổi mới để giữ vững vai trò trung tâm và nâng cao hiệu quả hợp tác.

Việc hoàn thiện Hiến chương và các cơ chế liên quan, trên cơ sở kế thừa những giá trị đã được khẳng định, sẽ là yếu tố then chốt giúp ASEAN bước vào giai đoạn phát triển mới với tâm thế chủ động, linh hoạt và bền vững hơn.

Như Ý