Hướng tới chế biến sâu

Hoạt động sản xuất, chế biến gỗ tại xã Thái Bình

Hiện nay, các sản phẩm từ chế biến lâm sản chủ yếu vẫn là dăm gỗ, ván bóc, gỗ xẻ, ván xẻ thô... Trong khi đó, các sản phẩm chế biến sâu như: đồ mộc, sản phẩm mỹ nghệ có giá trị cao hơn còn chiếm tỷ lệ ít.

Thiếu chế biến sâu

Toàn tỉnh có 139 cơ sở kinh doanh, chế biến lâm sản, trong đó 116 cơ sở đang duy trì hoạt động và 23 cơ sở đang tạm dừng sản xuất. Hoạt động chế biến lâm sản chủ yếu mang tính nhỏ lẻ, phân tán, với 104 hộ kinh doanh, 33 doanh nghiệp và 2 hợp tác xã. Các loại hình chế biến khá đa dạng với 84 cơ sở bóc, 26 cơ sở xẻ, 20 cơ sở băm, 19 cơ sở mộc, 9 cơ sở sản xuất ván ép…, song hoạt động chế biến chủ yếu vẫn dừng ở khâu sơ chế và bán thành phẩm, số cơ sở sản xuất sản phẩm hoàn chỉnh như đồ mộc còn ít, giá trị gia tăng chưa cao.

Về quy mô, ngoài một số doanh nghiệp có diện tích nhà xưởng, kho bãi riêng từ 1.000 - 20.000 m2, hầu hết các cơ sở chế biến gỗ trên địa bàn tỉnh đều tận dụng diện tích nhà ở tại khu dân cư, diện tích đất nông nghiệp trong thời gian chưa canh tác để sản xuất với diện tích từ 50 - 250 m2. Trang thiết bị, máy móc được các cơ sở sử dụng trong gia công, chế biến gỗ còn đơn giản, chủ yếu là các dụng cụ thủ công. Bên cạnh đó, lao động tại các cơ sở chủ yếu là lao động địa phương, làm việc theo thời vụ, tay nghề chưa cao, chưa được đào tạo bài bản nên năng suất, chất lượng sản phẩm còn hạn chế.

Huyện Hữu Lũng (cũ) là địa bàn tập trung nhiều cơ sở kinh doanh chế biến lâm sản với 60 cơ sở duy trì hoạt động thường xuyên. Tuy nhiên, quy mô sản xuất giữa các cơ sở có sự chênh lệch khá rõ. Trong 60 cơ sở chỉ có 2 cơ sở hoạt động ở quy mô lớn, với công suất khoảng 40.000 m3 gỗ/năm, phần lớn còn lại là các cơ sở quy mô gia đình, công suất trung bình từ 2.000 - 3.000 m3 gỗ/năm. Ông Nguyễn Công Hiệp, Hạt trưởng Hạt Kiểm lâm Khu vực Hữu Lũng cho biết: Hoạt động chế biến lâm sản đã góp phần tạo việc làm tại chỗ, tăng thu nhập cho người dân. Tuy nhiên, phần lớn các cơ sở mới sản xuất sản phẩm thô, việc hình thành chuỗi liên kết từ trồng rừng đến chế biến, tiêu thụ sản phẩm lâm nghiệp ít, giá cả tiêu thụ chưa ổn định...

Tại huyện Đình Lập (cũ) có 17 cơ sở kinh doanh chế biến lâm sản, trong đó có 11 công ty, 1 hợp tác xã và 5 gia đình. Công suất lớn nhất của công ty sản xuất dăm đạt khoảng 130.000 m3/năm, hộ gia đình sản xuất ván bóc khoảng 50 - 100 m3/năm. Các sản phẩm sản xuất ra chủ yếu là dăm, ván bóc, sản phẩm chế biến sâu còn hạn chế.

Theo đánh giá của Chi cục Kiểm lâm tỉnh, hoạt động chế biến lâm sản thời gian qua đã có bước phát triển, góp phần giải quyết việc làm tại chỗ, tăng thu nhập cho người dân và thúc đẩy phát triển kinh tế nông thôn. Tuy nhiên, các cơ sở còn tồn tại nhiều khó khăn như: quy mô nhỏ, chế biến đơn giản, dẫn đến sản phẩm chủ yếu là thô hoặc bán thành phẩm.

Ông Lã Minh Khai, thôn Tân Minh, xã Vân Nham cho biết: Gia đình tôi đầu tư mở xưởng chế biến gỗ từ năm 2018, diện tích khoảng 250 m2, chủ yếu là sản xuất ván bóc cung cấp cho thương lái. Việc đầu tư máy móc để sản xuất sản phẩm hoàn chỉnh cần nguồn vốn lớn, trong khi thị trường tiêu thụ chưa ổn định nên gia đình vẫn còn cân nhắc mở rộng sản xuất.

Bên cạnh đó, nguồn nguyên liệu cung cấp cho chế biến trên địa bàn tỉnh chưa ổn định, nhiều cơ sở vẫn nhập thêm gỗ từ các tỉnh khác để duy trì sản xuất thường xuyên; liên kết trong chuỗi giá trị từ trồng rừng - khai thác - chế biến - tiêu thụ chưa chặt chẽ, số doanh nghiệp đầu mối đủ năng lực dẫn dắt thị trường còn ít; việc xây dựng thương hiệu sản phẩm chưa được chú trọng. Như vậy, ngành chế biến lâm sản trên địa bàn tỉnh đã phát triển nhưng chưa thực sự tạo được động lực mạnh để nâng cao giá trị chuỗi sản phẩm từ rừng trồng.

Hỗ trợ phát triển

Để nâng cao hiệu quả hoạt động của các cơ sở chế biến lâm sản, việc chuyển dần từ sơ chế sang chế biến sâu được xác định là yêu cầu cần thiết nhằm gia tăng giá trị sản phẩm và nâng cao sức cạnh tranh trên thị trường.

Thực tế cho thấy, trên địa bàn tỉnh đã hình thành, phát triển các vùng sản xuất nguyên liệu tập trung như: vùng thông trên 138.500 ha; vùng keo trên 55.900 ha; vùng bạch đàn trên 29.800 ha... Toàn tỉnh đã có 20.761,63 ha rừng được cấp chứng chỉ quản lý rừng bền vững; 7.468,63 ha rừng được cấp mã số vùng trồng. Cùng đó, 16 chuỗi liên kết sản phẩm lâm nghiệp đã được hình thành, trong đó có các chuỗi liên kết đối với sản phẩm gỗ. Đây là những tiền đề quan trọng để góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động các cơ sở chế biến lâm sản theo hướng bền vững.

Hiện nay, Sở Nông nghiệp và Môi trường tiếp tục chỉ đạo đơn vị chuyên môn tiếp tục thực hiện phát triển vùng nguyên liệu gỗ rừng trồng ổn định, tăng diện tích rừng được cấp chứng chỉ quản lý bền vững, cấp mã số vùng trồng nhằm tạo nguồn nguyên liệu hợp pháp, đáp ứng yêu cầu truy xuất nguồn gốc, nâng cao khả năng tham gia chuỗi cung ứng sản phẩm gỗ. Đồng thời, ngành chức năng tăng cường tuyên truyền, khuyến khích liên kết để hình thành hợp tác xã, doanh nghiệp hoặc cụm chế biến tập trung gắn với vùng nguyên liệu nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất và thuận lợi trong quản lý; hỗ trợ kết nối giữa chủ rừng, cơ sở chế biến với doanh nghiệp tiêu thụ, từng bước hình thành các hợp đồng liên kết, bao tiêu sản phẩm ổn định...

Đặc biệt, sở phối hợp với các cơ quan liên quan tham mưu xây dựng chương trình, chính sách hỗ trợ phát triển ngành nông, lâm nghiệp, tạo điều kiện để các cơ sở chế biến đầu tư máy móc, thiết bị theo hướng hiện đại, từng bước nâng tỷ trọng chế biến sâu.

Ông Hoàng Văn Chiều, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường (NN&MT) tỉnh cho biết: Sở định hướng phát triển chế biến lâm sản theo hướng giảm dần chế biến thô, tăng chế biến sâu, gắn chế biến với vùng nguyên liệu và thị trường tiêu thụ nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế và bảo đảm phát triển lâm nghiệp bền vững. Trên cơ sở đó, sở phối hợp các cơ quan liên quan tham mưu UBND tỉnh trình cấp có thẩm quyền xem xét, ban hành các chương trình, chính sách hỗ trợ phù hợp.

Cụ thể, ngày 26/3/2026, HĐND tỉnh đã ban hành Nghị quyết số 02 về một số chính sách hỗ trợ đầu tư vào nông nghiệp trên địa bàn tỉnh Lạng Sơn giai đoạn 2026 – 2030. Trong đó, nghị quyết quy định hỗ trợ đầu tư cơ sở chế biến nông, lâm sản thuộc danh mục cây trồng chủ lực như thông, keo, lim, nghiến… với mức hỗ trợ tối đa 70% chi phí xây dựng và thiết bị (trước thuế), không quá 5 tỷ đồng/dự án. Hiện nay, ngành chuyên môn, các xã, phường đang triển tuyên truyền, phổ biến chính sách để nhà đầu tư kip thời nắm bắt, tiếp cận. Việc ban hành nghị quyết được kỳ vọng sẽ tạo điều kiện để các cơ sở chế biến lâm sản mạnh dạn đầu tư mở rộng sản xuất, từng bước nâng tỷ lệ chế biến sâu trong thời gian tới.

Có thể thấy, chế biến lâm sản là một khâu quan trọng trong chuỗi giá trị ngành lâm nghiệp. Việc nâng cao hiệu quả hoạt động không chỉ giúp tăng giá trị sản phẩm mà còn góp phần sử dụng hiệu quả tài nguyên rừng, tạo sinh kế bền vững cho người dân. Với sự định hướng của các cấp, ngành cùng sự chủ động của doanh nghiệp và người dân, thời gian tới, hoạt động chế biến lâm sản trên địa bàn tỉnh kỳ vọng sẽ từng bước chuyển dịch theo hướng chế biến sâu, gia tăng giá trị, đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững.