Hướng tới phát triển toàn diện con người Việt Nam trong giai đoạn mới

Đây là nội dung quan trọng được nêu ra tại Hội thảo khoa học quốc gia Phát triển con người Việt Nam trong giai đoạn mới: Cơ sở khoa học và định hướng chính sách diễn ra vào chiều 25/5 tại Hà Nội. Hội thảo do Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam phối hợp với Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh và Hội đồng Lý luận Trung ương tổ chức.

Trở thành trọng tâm của tư duy phát triển mới

Phát biểu khai mạc hội thảo, PGS-TS Đoàn Minh Huấn (Ủy viên Bộ Chính trị, Giám đốc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh) nhấn mạnh, thế giới đang bước vào một giai đoạn phát triển mới với những biến đổi sâu sắc từ cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, đặc biệt là chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo. Cùng với đó là hàng loạt thách thức toàn cầu như biến đổi khí hậu, già hóa dân số, bất bình đẳng gia tăng và các nguy cơ an ninh phi truyền thống.

Theo ông, trong bối cảnh này, tư duy phát triển cũng đang có sự chuyển dịch quan trọng: Từ ưu tiên tăng trưởng kinh tế sang tiếp cận phát triển toàn diện và bền vững, trong đó con người được đặt ở vị trí trung tâm của mọi chiến lược phát triển.

Các đại biểu chủ trì hội thảo

Sau gần 40 năm thực hiện công cuộc đổi mới, Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng, toàn diện trong phát triển kinh tế - xã hội, đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân không ngừng được cải thiện, chất lượng phát triển con người từng bước được nâng cao thể hiện qua chỉ số phát triển con người (HDI).

Nếu như trong những năm đầu Đổi mới, Việt Nam thuộc nhóm các quốc gia có mức phát triển con người thấp thì đến năm 2019 đã vươn lên nhóm các quốc gia có mức phát triển con người cao. Theo Báo cáo Phát triển con người toàn cầu năm 2025, chỉ số HDI của Việt Nam đạt 0,766, xếp thứ 93 thế giới, phản ánh những tiến bộ tích cực về tuổi thọ, giáo dục, thu nhập và chất lượng cuộc sống của người dân.

PGS-TS Đoàn Minh Huấn (Ủy viên Bộ Chính trị, Giám đốc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh) phát biểu khai mạc hội thảo

Tuy nhiên, theo PGS-TS Đoàn Minh Huấn, phát triển con người ở Việt Nam hiện vẫn đối diện nhiều khó khăn và thách thức mới.

Cụ thể, bất bình đẳng trong tiếp cận các cơ hội phát triển giữa các vùng miền, nhóm xã hội và nhóm dân cư vẫn còn tồn tại; khoảng cách thu nhập, khoảng cách số và sự chênh lệch trong khả năng tiếp cận các dịch vụ xã hội có xu hướng gia tăng trong bối cảnh chuyển đổi số và phát triển kinh tế tri thức. Đồng thời, Việt Nam cũng đang phải đối mặt với những thách thức ngày càng phức tạp như biến đổi khí hậu, già hóa dân số, dịch bệnh, các nguy cơ an ninh phi truyền thống và những vấn đề liên quan đến an ninh con người.

"Thực tiễn đó đặt ra yêu cầu cấp thiết phải đổi mới tư duy phát triển, hoàn thiện thể chế và xây dựng các chính sách phát triển con người theo hướng toàn diện, bao trùm, bền vững và thích ứng với bối cảnh phát triển mới của đất nước" - ông nhấn mạnh.

Đáng chú ý, tại Đại hội XIV của Đảng, phát triển con người tiếp tục được đặt ở vị trí trung tâm trong chiến lược phát triển đất nước với định hướng: "Phát triển toàn diện con người Việt Nam về đạo đức, trí tuệ, ý thức dân tộc, trách nhiệm công dân, thượng tôn pháp luật, năng lực sáng tạo, thẩm mỹ, thể lực, kỹ năng sống, kỹ năng nghề nghiệp, kỹ năng số".

Theo Giám đốc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, định hướng này không chỉ thể hiện sự kế thừa nhất quán quan điểm của Đảng về phát triển con người, mà còn phản ánh bước phát triển mới trong tư duy khi gắn phát triển con người với chuyển đổi số, phát triển kinh tế tri thức và hội nhập quốc tế.

GS-TS Nguyễn Xuân Thắng (Ủy viên Bộ Chính trị khóa XIII, Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương) phát biểu đề dẫn hội thảo

Từ góc nhìn lý luận, GS-TS Nguyễn Xuân Thắng (Ủy viên Bộ Chính trị khóa XIII, Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương) khẳng định, phát triển con người là vấn đề có ý nghĩa nền tảng, xuyên suốt trong hệ thống lý luận và tư tưởng phát triển của Đảng ta.

Ông nhấn mạnh, chủ nghĩa Mác - Lênin luôn xác định con người vừa là mục tiêu, vừa là chủ thể sáng tạo của lịch sử; còn Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn đặt con người ở vị trí trung tâm của sự nghiệp cách mạng. Trên nền tảng đó, ngày nay Đảng ta tiếp tục hoàn thiện nhận thức lý luận về phát triển con người, xác định con người vừa là mục tiêu, vừa là nguồn lực nội sinh, chủ thể và là động lực quan trọng nhất của sự nghiệp xây dựng, phát triển nhanh, bền vững đất nước và bảo vệ Tổ quốc trong giai đoạn mới.

Theo GS-TS Nguyễn Xuân Thắng, từ thực tiễn phát triển đất nước hiện nay và những biến đổi sâu sắc của thời đại, Đại hội XIV của Đảng đã có nhiều đổi mới và phát triển quan trọng về tư duy lý luận và định hướng chiến lược đối với sự nghiệp phát triển con người Việt Nam.

Theo đó, Đại hội XIV đã đặt con người vào đúng vị trí trung tâm của chiến lược phát triển quốc gia: "Phát triển xã hội bền vững là phát triển cho con người, vì con người, vì hạnh phúc con người". Con người được xác định vừa là mục tiêu, vừa là chủ thể kiến tạo và động lực quyết định của sự phát triển; văn hóa và con người phải trở thành nguồn lực, sức mạnh nội sinh, động lực phát triển quan trọng của đất nước, và "đầu tư cho con người là đầu tư cho phát triển.

"Đây là bước phát triển mới trong nhận thức về động lực phát triển, trở thành nội dung xuyên suốt trong đường lối chiến lược phát triển nhanh và bền vững đất nước của Đảng ta" - ông khẳng định.

Các đại biểu tham dự hội thảo

Mặt khác, Đại hội XIV đã chuyển đổi mạnh mẽ từ cách tiếp cận thiên về tăng trưởng kinh tế, chú trọng về số lượng sang cách tiếp cận đồng thời cả số lượng và chất lượng, trong đó chú trọng lấy chất lượng phát triển làm thước đo.

Thành tựu phát triển không chỉ được đánh giá bằng chỉ tiêu tăng trưởng, quy mô nền kinh tế, mà còn bằng chất lượng sống, trình độ văn minh, năng lực sáng tạo và khả năng mở rộng cơ hội tham gia và thụ hưởng thành quả phát triển cho mọi người dân. Trên cơ sở đó, phát triển con người Việt Nam mới nhất thiết phải đặt trong tiếp cận phát triển toàn diện cả về tri thức, thể chất, đạo đức, kỹ năng, khả năng thích ứng và tính liên tục phát triển.

Kiến tạo "con người mới Việt Nam xã hội chủ nghĩa"

Một trong những nội dung được nhấn mạnh tại hội thảo là yêu cầu xây dựng "con người mới Việt Nam xã hội chủ nghĩa" trong bối cảnh mới của thời đại số và hội nhập toàn cầu.

Theo GS-TS Nguyễn Xuân Thắng, đây là vấn đề rất cốt lõi mang tầm chiến lược để thực hiện cho bằng được di huấn của Chủ tịch Hồ Chí Minh: "muốn xây dựng thành công xã hội xã hội chủ nghĩa, chúng ta phải có con người mới xã hội chủ nghĩa".

Tuy nhiên, ông cũng cho rằng, đây không phải vấn đề mới, nhưng là vấn đề rất mới về nội hàm, không chỉ là việc vượt qua những tư duy cũ về "con người mới" trong thời kỳ kinh tế kế hoạch hóa tập trung, quan liêu, bao cấp; quá tuyệt đối hóa mô hình "con người khuôn mẫu" duy ý chí, cứng nhắc, đối lập với yêu cầu phát triển lực lượng sản xuất hiện đại, kinh tế tri thức, sáng tạo xã hội.

"Theo đó con người mới Việt Nam xã hội chủ nghĩa ngày nay phải là con người hiện đại, bản lĩnh, trí tuệ, nhân văn, tự chủ, tự cường, giàu khát vọng phát triển và tận hiến cho sự nghiệp xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội và bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa trong kỷ nguyên mới" - ông khẳng định.

Quang cảnh hội thảo

Đáng chú ý, Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương đã chỉ những biến đổi sâu sắc của thời đại đang tác động trực tiếp đến con người và xã hội Việt Nam.

Cụ thể, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, tự động hóa và công nghệ số không chỉ làm thay đổi cấu trúc kinh tế và thị trường lao động, mà còn tác động mạnh đến phương thức sống, học tập, giao tiếp, hệ giá trị và cấu trúc xã hội; và theo đó, những thách thức về bất bình đẳng số, tụt hậu về kỹ năng, khủng hoảng sức khỏe tinh thần, rủi ro về an ninh dữ liệu và an ninh mạng đang trở nên nghiêm trọng hơn.

Chưa kể, các quá trình già hóa dân số, biến đổi khí hậu, di cư lao động và biến đổi cấu trúc gia đình cũng đang tạo ra nhiều vấn đề xã hội mới rất đáng quan ngại. Nếu không nhận thức, dự báo đầy đủ những vấn đề này, việc phát triển con người mới Việt Nam sẽ đối mặt với rất nhiều khó khăn khó dự liệu.

Theo GS-TS Nguyễn Xuân Thắng, phát triển con người không thể chỉ tiếp cận từ góc độ con người kinh tế hay con người kỹ thuật, mà phải hướng tới phát triển con người Việt Nam toàn diện, bền vững, bao trùm, gắn với an ninh, an toàn và hạnh phúc.

Trong đó, nội hàm "con người mới Việt Nam xã hội chủ nghĩa" trong thời kỳ mới cần được làm rõ. Đó phải là con người phát triển vừa hài hòa về trí tuệ, đạo đức, văn hóa, bản lĩnh, năng lực số, khát vọng phát triển, trách nhiệm xã hội, tinh thần cống hiến, có năng lực hội nhập, sáng tạo trong thời đại số; vừa giữ gìn bản sắc dân tộc và các giá trị nhân văn của chủ nghĩa xã hội.

Các đại biểu chụp hình lưu niệm tại hội thảo

Từ thực tiễn phát triển hiện nay, GS-TS Nguyễn Xuân Thắng cho rằng, cần tạo bước chuyển căn bản có tính nền tảng trong tư duy phát triển con người, từ cách tiếp cận quản lý hành chính, áp đặt, thiết chế cứng nhắc sang kiến tạo môi trường và các điều kiện thể chế, văn hóa và xã hội để con người tự phát triển.

Theo đó, con người không thể chỉ là đối tượng được quản lý hay thụ hưởng chính sách, mà phải thực sự trở thành chủ thể của phát triển; mọi người dân tham gia vào quá trình kiến tạo giá trị, phản biện xã hội và đồng kiến tạo các quyết định liên quan đến sự phát triển của đất nước.

"Đây cũng là cơ sở để hình thành con người mới Việt Nam xã hội chủ nghĩa có bản lĩnh, trí tuệ, tinh thần hợp tác, ý thức phục vụ người dân, phụng sự cộng đồng và khát vọng phát triển quốc gia trong điều kiện hiện đại hóa và xây dựng chủ nghĩa xã hội" - ông nhấn mạnh.

Ngoài ra, tại hội thảo, các chuyên gia cũng đề xuất nhiều định hướng chính sách lớn như đổi mới căn bản giáo dục theo hướng phát triển năng lực sáng tạo, tư duy phản biện và kỹ năng số; xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, nhân văn; hoàn thiện thể chế phát triển con người gắn với Nhà nước pháp quyền hiện đại; phát triển năng lực số, đạo đức số; khơi dậy khát vọng phát triển đất nước và tinh thần cống hiến của mỗi người dân.

Đồng thời, các ý kiến cũng đề xuất sớm xây dựng chiến lược tổng thể quốc gia về phát triển con người Việt Nam, trọng tâm là xây dựng con người mới Việt Nam xã hội chủ nghĩa phù hợp với yêu cầu phát triển mới của đất nước và xu thế thời đại; nghiên cứu khả năng ban hành một nghị quyết chuyên đề của Trung ương về phát triển toàn diện, bền vững con người Việt Nam trong kỷ nguyên mới.