Hướng tới xây dựng một 'hệ sinh thái ngành nông nghiệp' toàn diện, phát triển bền vững

Chia sẻ tại Hội thảo, TS Trần Công Thắng, Viện trưởng Viện Chiến lược, Chính sách nông nghiệp và môi trường (NN&MT) - ISPAE (Bộ NN&MT) cho biết, con số tăng trưởng của nông nghiệp có thể không bứt phá mạnh mẽ như một số lĩnh vực công nghiệp hay dịch vụ, nhưng điểm khác biệt nằm ở sự ổn định và bền vững, đặc biệt là khi so sánh với các quốc gia có nền tảng nông nghiệp tương đương.

Theo lãnh đạo ISPAE, nông nghiệp hiện là ngành duy nhất duy trì cán cân thương mại luôn dương. Tính riêng năm 2025, xuất siêu nông sản đã đạt con số ấn tượng khoảng 21 tỷ USD. Dù tốc độ tăng trưởng của từng mặt hàng có sự trồi sụt theo từng năm, nhưng xét về tổng thể, các mặt hàng nông sản chủ lực đều đang giữ vững xu hướng tăng tiến.

Nhìn rộng hơn về bối cảnh vĩ mô, việc sáp nhập lĩnh vực môi trường vào nông nghiệp đã mở ra một không gian quản lý và tăng trưởng mới rộng lớn hơn rất nhiều. Từ chỗ chỉ quản lý 5 ngành thuần túy, hiện nay ngành NN&MT bao quát thêm các vấn đề về quản lý tài nguyên, địa chất, khoáng sản và tài nguyên biển.

Dù những lĩnh vực này không đóng góp trực tiếp vào con số xuất khẩu nông sản, nhưng lại tạo ra giá trị gián tiếp cực kỳ quan trọng cho nền kinh tế. Tuy nhiên, cũng cần nhìn nhận thực tế rằng, các chính sách và nghị quyết mới khi đi vào nông nghiệp thường có độ trễ nhất định. Do đó, để những thay đổi về chính sách và công nghệ có thể tác động ngay vào mục tiêu tăng trưởng năm 2026 là một thách thức không nhỏ.

Về kịch bản tăng trưởng cho năm 2026, TS Trần Công Thắng cho biết, ngành NN&MT đang đặt mục tiêu tăng trưởng ngành ở mức 3,7% (cao hơn mức 3,5% của giai đoạn trước) và hướng tới phương án đạt trên 4% nếu các tiểu ngành bứt phá tốt. Tuy nhiên, kịch bản này luôn phải tính đến các biến số rủi ro như xung đột địa chính trị, các lệnh trừng phạt quốc tế hay vấn đề “thẻ vàng” IUU và các rào cản kỹ thuật từ nước ngoài.

Để hiện thực hóa các mục tiêu tăng trưởng, lãnh đạo ISPAE cho rằng, cần tập trung vào các nhóm động lực then chốt.

Trước hết là câu chuyện tổ chức lại sản xuất và xây dựng các vùng nguyên liệu đạt chuẩn thông qua ứng dụng khoa học công nghệ và chuyển đổi số. Việc tăng cường đầu tư vào công nghệ chế biến sâu sẽ là “cú hích” để nâng cao giá trị thặng dư, thay vì chỉ dừng lại ở xuất khẩu thô. Đồng thời, công tác nghiên cứu giống cây trồng, vật nuôi cần được ưu tiên để cải thiện trực tiếp năng suất và chất lượng nông sản.

Về hạ tầng, bên cạnh hệ thống thủy lợi truyền thống, phải hình dung một hệ thống hạ tầng đa tầng, đa mục tiêu. Hiện nay, chi phí logistics đang chiếm tỷ trọng quá lớn (khoảng 20 - 25% giá thành nông sản), cao hơn đáng kể so với mức bình quân chung của nền kinh tế. Do đó, việc đầu tư vào hạ tầng logistics và chuỗi cung ứng là yêu cầu cấp thiết.

Ngoài ra, đóng góp từ ngành tài nguyên môi trường như địa chất, khoáng sản, kinh tế biển và rừng sẽ mở ra những không gian tăng trưởng mới. Đơn cử như tiềm năng từ đất hiếm (Việt Nam chiếm khoảng 22% trữ lượng thế giới) hay phát triển điện gió ngoài khơi, kinh tế rừng bền vững sẽ là những “mỏ vàng” gián tiếp thúc đẩy GDP toàn ngành.

Một yếu tố không thể tách rời là nguồn nhân lực. Hiện nay, dù khu vực nông thôn có khoảng 1,6 triệu thanh niên chưa có việc làm ổn định, nhưng tỷ lệ lao động được đào tạo bài bản, có chứng chỉ chuyên môn trong nông nghiệp còn rất thấp (chỉ khoảng 4%). Việc chuyển đổi từ tư duy “làm nông” sang “kinh tế nông nghiệp” đòi hỏi một lực lượng lao động có trình độ và kỹ năng mới.

Bên cạnh đó, công tác phòng, chống thiên tai và dịch bệnh cũng cần được nâng tầm chiến lược. Kinh nghiệm cho thấy, nếu để xảy ra dịch bệnh hay thiên tai lớn, có thể mất tới 10 năm sản xuất hiệu quả mới bù đắp được thiệt hại.

Cuối cùng, Viện trưởng Trần Công Thắng nhấn mạnh, ngành Nông nghiệp đang hướng tới việc xây dựng một “hệ sinh thái ngành nông nghiệp” toàn diện, phát triển bền vững. Nông nghiệp không chỉ là sản xuất hàng hóa mà còn kết nối chặt chẽ với công nghiệp thực phẩm, du lịch nông thôn và công nghiệp chế tạo.

Gia Hồng