Hương trà, sắc hoa và nếp Tết người Hà Nội

Không gian trải nghiệm, thuyết minh về hoa thủy tiên ngày Tết và trình diễn làm hoa sen đất tại Happy Tết 2026. Ảnh: Tuyết Mai - TTXVN

Chiều 30 Tết, trời Hà Nội nắng ấm khác lạ, thứ nắng vàng hanh hao rót xuống những mái nhà, góc phố… Phố xá trở nên vắng vẻ, nhà nhà tất bật làm nốt những công việc cuối cùng trước giờ giao thừa. Trong căn bếp của nhiều gia đình, nồi nước mùi già sôi lăn tăn, thứ hương ngai ngái quen thuộc. Trên bàn thờ, mâm ngũ quả đã được bày biện, soạn sửa. Khoảnh khắc ấy, Tết không còn là khái niệm thời gian, mà là sự trở về – trở về với gia đình, với ký ức, với nếp nhà đã nuôi dưỡng cốt cách người Hà Nội qua bao thế hệ.

Mâm cỗ và sự chắt chiu của nếp nhà

Trong câu chuyện tại chương trình “Happy Tết 2026” tổ chức ở Hoàng thành Thăng Long, Nghệ nhân ẩm thực Lê Thị Thiết – Phó Chủ tịch Hiệp hội Văn hóa Ẩm thực Việt Nam nhấn mạnh: Tết không chỉ là ăn Tết, chơi Tết mà là văn hóa của từng vùng miền.

Theo bà, mỗi gia đình ngày Tết đều chắt chiu những sản vật của quê hương – nông sản, thủy sản... để dâng lên mâm cỗ. Mâm cơm ấy không đơn thuần là món ăn, mà là sự thể hiện vai trò, sự đảm đang của người phụ nữ Việt Nam. Từ cách chọn nguyên liệu, nêm nếm đến bày biện mâm cỗ theo ngũ hành tương sinh, tất cả đều phản ánh một nền ẩm thực coi trọng sự hài hòa.

Tại không gian Happy Tết, các nghệ nhân ba miền Bắc- Trung – Nam thể hiện phong cách văn hóa đặc trưng từng vùng mong muốn gửi tới người dân Thủ đô và du khách, đặc biệt là các bạn trẻ hương vị của những món ăn ngày Tết và hơn thế là giá trị văn hóa ẩm thực trong mâm cỗ ba miền được tái hiện sinh động. Bánh chưng mỗi vùng một khác, mỗi loại gạo thể hiện mùa ấm no của từng vùng miền. Với người Hà Nội, mâm cỗ Tết không thể thiếu bóng bì xào, nem rán. Món bóng đòi hỏi sự cầu kỳ, tỉ mỉ từ khâu sơ chế đến nêm nếm, giữ cho được phong vị thanh nhã của đất kinh kỳ.

Giữa không gian di sản, những bạn trẻ học gói bánh, bày mâm cỗ… dưới sự hướng dẫn của nghệ nhân. Hình ảnh ấy cho thấy sự tiếp nối không đứt đoạn của văn hóa Tết, dù nhịp sống hiện đại có đổi thay.

Ký ức Tết xưa và thú chơi tao nhã

Nhắc đến Tết, Nghệ nhân Nhân dân Phạm Thị Ánh Tuyết (Hà Nội) thấy ký ức lại ùa về. Thời còn tam, tứ đại đồng đường trong một gia đình, ngày 29, 30 là ngày mong ngóng con cháu trở về. Tết là đại lễ của dân tộc, là dịp để người Hà Nội gốc thể hiện những thú chơi tao nhã.

Nghệ nhân hoa đất Lê Thị Ngọc Quỳnh - Phường Tây Hồ trình diễn làm hoa sen đất. Ảnh: Tuyết Mai - TTXVN

Bà nhớ những buổi theo bố mẹ lên phố Hàng Lược chọn đào. Đào kép, hoa nở vừa độ, nụ phải đậm; màu hoa đặt trong nhà hay ngoài sân đều được cân nhắc kỹ lưỡng. Chơi quất phải đủ “tứ quý”: hoa, quả xanh, quả chín, lá non, cành thế vươn lên. Người xưa chơi hoa không cần cây to, chỉ cần hài hòa, tinh tế.

Bên bộ xa lông ngày Tết thường có một lọ cúc đại đóa. Các cụ ngồi thưởng trà, đàm đạo. Tết vì thế không chỉ là sum vầy, mà còn là không gian của sự thanh lịch.

Bà cũng không quên những ngày rét mướt rửa lá dong, rải đỗ, gói bánh chưng. Ngón tay tím bầm vì lạnh, nhưng trẻ con vẫn háo hức chờ bên nồi bánh, mong được vớt chiếc bánh nhỏ ăn trước. “Cái ấm áp nằm ở sự quây quần”, bà nói.

Trà sen, sắc hoa và cốt cách Hà thành

Tết Hà Nội không thể thiếu chén trà đầu xuân. Theo bà Phạm Thị Ánh Tuyết, để ướp được 1kg trà sen cần khoảng 1.200 bông sen Tây Hồ. “Gạo sen” – phần nhị trắng nhỏ phải dày, thơm ngát. Ngày xưa, trà pha bằng nước mưa hứng từ mái nhà cổ, vị đượm và hậu ngọt sâu.

Việc ướp trà phụ thuộc cả vào thời tiết: trời hanh là tốt nhất; trời nồm không nên làm. Nhiệt độ cao cũng không được bật quạt hay điều hòa vì ảnh hưởng đến hương. Sự cầu kỳ ấy tạo nên một chén trà sen tinh tế – thứ hương thơm lặng lẽ nhưng bền bỉ, như chính nếp sống Hà Nội.

Không chỉ đào, quất, thú chơi hoa thủy tiên cũng là một phần của Tết kinh kỳ. Bên những lọ hoa thủy tiên trong không gian “Happy Tết 2026”, ông Đặng Xuân Chiến – Chủ tịch Hội Hoa Thủy Tiên Văn miếu Mao Điền cho rằng đẹp nhất là khi hoa nở “hàm tiếu” đúng đêm giao thừa.

“Khoảnh khắc nghe tiếng pháo giao thừa mà hoa bung nở là niềm hồ hởi của lòng người chào đón năm mới. Câu chúc đầu xuân “kim mãn đường” ghép từ tên hoa gửi gắm ước mong sung túc, an lành. Thú chơi hoa vì thế không chỉ là thưởng ngoạn, mà còn là sự gửi gắm văn hóa và niềm tin.

Phố cổ và vị Tết bình yên

Ở tuổi 56, ông Trần Quốc Đạt – người con phố Hàng Mã cho biết: Tết của ông bắt đầu khi phố Hàng Mã lên đèn. Kim tuyến, đèn lồng đỏ treo kín mái hiên, gió đông làm rung rinh cả góc trời xuân. Tiếng mặc cả, tiếng cười nói, mùi giấy mới, mùi hương trầm quyện thành thứ mùi Tết rất riêng của phố cổ.

Sáng 30, ông quét lại hiên nhà, lau bức cửa gỗ đã sẫm màu năm tháng. Đêm giao thừa, phố bỗng chậm lại. Tiếng chuông chùa vang xa. Ông chắp tay trước bàn thờ, thấy lòng mình lắng xuống.

Gia đình ông vẫn giữ nếp: mùng Một đi lễ chùa từ sớm để cầu một năm mới bình an, rồi về chúc Tết họ hàng nội, ngoại; mùng Hai chúc thầy cô, bạn bè và những người thân quen; mùng Ba làm lễ hóa vàng tiễn ông bà, tổ tiên về lại cõi âm, khép lại những ngày Tết trong không khí trang nghiêm và ấm cúng. “Dù cuộc sống ngày càng hiện đại, gia đình tôi vẫn giữ nguyên nếp sinh hoạt truyền thống ấy qua nhiều năm, coi đó là cách gìn giữ phong tục và nhắc nhở con cháu nhớ về cội nguồn”, ông Đạt chia sẻ.

Tết trong không gian di sản

Ông đồ viết thư pháp trong chương trình Happy Tết 2026. Ảnh: Tuyết Mai - TTXVN

“Happy Tết 2026” diễn ra từ ngày 6-10/2 tại Hoàng thành Thăng Long, thu hút hàng vạn du khách. Hơn 30 hoạt động trải nghiệm, từ gói bánh chưng, xin chữ đầu xuân, trình diễn nghệ thuật truyền thống đến không gian ẩm thực ba miền đã tạo nên một bức tranh Tết sinh động.

Thiếu tướng Nguyễn Văn Tín, nguyên Phó Cục trưởng Cục Tuyên huấn – Tổng cục Chính trị Quân đội nhân dân Việt Nam nhận định: Việc tổ chức hoạt động vui xuân khi Tết đến, Xuân về tại Hoàng thành Thăng Long là sự kết hợp của “hai cái rất xưa” – Tết và Hoàng thành - nhưng tạo nên giá trị mới. Theo ông, chương trình Happy Tết mang lại ý nghĩa sâu sắc, giúp thế hệ trẻ hiểu hơn về hồn cốt dân tộc, kết nối quá khứ – hiện tại – tương lai. Ông tin rằng Tết có thể thay đổi hình thức, nhưng hồn cốt thì không dễ mai một.

Trong dòng người tham quan, nhiều du khách nước ngoài tỏ ra thích thú. Sam Smith (Scotland) cho biết anh ấn tượng với cách trang trí bắt mắt và không khí sôi nổi của Tết cổ truyền.

Antonela (26 tuổi, Australia) chia sẻ cô cảm thấy không khí Tết Hà Nội rất đặc biệt, nhiều sắc màu và giàu truyền thống. Cô yêu thích ẩm thực Việt Nam – từ phở, bánh mì đến các loại hoa quả, đặc biệt ấn tượng với sự thân thiện của người dân.

Những cảm nhận ấy cho thấy Tết Hà Nội không chỉ là ký ức của người Việt, mà còn là trải nghiệm văn hóa hấp dẫn với bạn bè quốc tế.

Chiều 30 Tết, thời điểm chuyển giao giữa năm cũ và năm mới đã cận kề. Nồi nước mùi già đã nguội, mâm cỗ dâng lên bàn thờ tổ tiên cúng giao thừa đã sẵn sàng. Dù cuộc sống hiện đại dù có thêm mạng xã hội, du lịch hay nhiều cách đón xuân mới song nhiều gia đình Hà Nội vẫn giữ thói quen ăn cơm tất niên cùng nhau, chúc Tết trực tiếp, đi lễ đầu năm.

Giữa nhịp sống đổi thay, khi Hoàng thành Thăng Long và các điểm di tích vẫn mở cửa đón người đến trải nghiệm, khi những chén trà sen còn nghi ngút khói trong buổi sớm mùng Một, có thể tin rằng nếp Tết người Hà Nội dù chuyển mình theo thời gian vẫn bền bỉ như hương sen đọng lại sau một chén trà đầu xuân.

Tuyết Mai/vnanet.vn