Hy vọng mới trong cuộc chiến chống Alzheimer từ loại dược phẩm quen thuộc

Các loại thuốc GLP-1 như Ozempic và Wegovy đang tạo nên một cơn sốt đối với giới y khoa toàn cầu, không chỉ bởi khả năng hỗ trợ giảm cân vượt trội mà còn vì những tín hiệu đầy hứa hẹn trong việc bảo vệ não bộ trước căn bệnh Alzheimer.

Ban đầu, GLP-1, hay chất chủ vận thụ thể glucagon-like peptide-1, được phát triển chuyên biệt để điều trị đái tháo đường loại 2 thông qua cơ chế kiểm soát đường huyết, làm chậm quá trình tiêu hóa và ức chế cảm giác thèm ăn. Thậm chí, trong những năm gần đây, sự ra đời của các phiên bản mạnh mẽ hơn như semaglutide và tirzepatide đã gây kinh ngạc khi không chỉ giúp giảm cân đáng kể mà còn góp phần giảm thiểu rủi ro nhồi máu cơ tim, đột quỵ và tử vong.

Tuy nhiên, khía cạnh khiến giới khoa học phấn khích nhất chính là khả năng tác động trực tiếp của thuốc đến hệ thần kinh trung ương. Điều này xuất phát từ việc béo phì và đái tháo đường vốn là những tác nhân gây tổn thương mạch máu não, gia tăng tình trạng viêm và rối loạn chuyển hóa insulin - những yếu tố vốn liên quan mật thiết đến sự khởi phát của Alzheimer.

"Vũ khí" mới giúp dọn dẹp độc tố trong não

Các nhà nghiên cứu đã phát hiện rằng thụ thể GLP-1 tồn tại ngay trong não bộ, đặc biệt là ở vùng hồi hải mã (hippocampus) – khu vực giữ vai trò then chốt trong việc kiểm soát trí nhớ. Do đó, niềm hy vọng đang được đặt vào việc loại thuốc này không chỉ chữa trị các bệnh lý thân thể mà còn có thể can thiệp hiệu quả vào tận gốc rễ của các chứng bệnh gây sa sút trí tuệ.

Nhiều bằng chứng tiền lâm sàng đã củng cố thêm cho giả thuyết này, khi một đánh giá tổng hợp 30 nghiên cứu trên động vật và tế bào cho thấy kết quả rất khả quan.

Trong đó, phần lớn các nghiên cứu ghi nhận sự sụt giảm tích tụ amyloid-beta, loại protein tạo mảng bám độc hại bên ngoài tế bào thần kinh, cũng như giảm thiểu protein tau gây rối loạn bên trong neuron. Hoạt chất liraglutide nổi bật với hiệu quả ổn định trên cả hai loại protein này, trong khi semaglutide và dulaglutide cũng cho thấy những kết quả tích cực.

Thụ thể GLP-1 được phát hiện tồn tại ngay trong não bộ, đặc biệt là ở vùng hồi hải mã. Hình minh họa: Getty Images

Các nhà khoa học từ Đại học Anglia Ruskin (Vương Quốc Anh) nhận định thuốc hoạt động thông qua cơ chế đa chiều: vừa giảm viêm não, vừa cải thiện tín hiệu insulin đồng thời ức chế enzyme sản xuất amyloid-beta. Tiến sĩ Simon Cork - giảng viên cao cấp về sinh lý học của trường, nhấn mạnh tiềm năng phòng ngừa mạnh mẽ của GLP-1, đặc biệt là khi được can thiệp sớm trước khi các dấu hiệu suy giảm nhận thức trở nên rõ rệt.

Dù có tiềm năng lớn, các thử nghiệm lâm sàng hiện nay vẫn đang đối mặt với nhiều thách thức khi đa số đối tượng tham gia đã có những tổn thương não nặng nề. Điều này lý giải vì sao hai thử nghiệm lớn giai đoạn III sử dụng semaglutide trên bệnh nhân Alzheimer giai đoạn sớm chưa thể chứng minh được khả năng làm chậm quá trình suy giảm nhận thức.

Ngược lại, dữ liệu quan sát từ hồ sơ y tế điện tử lại cho thấy nhóm người dùng GLP-1 có tỷ lệ chẩn đoán sa sút trí tuệ thấp hơn, dù một số chuyên gia cho rằng điều này có thể xuất phát từ việc những bệnh nhân này thường có điều kiện kinh tế và chế độ chăm sóc y tế tốt hơn.

Tiềm năng thực sự hay chỉ là kỳ vọng lâm sàng?

Gần đây, một nghiên cứu quy mô lớn từ Đại học Johns Hopkins (Mỹ) đã đưa ra một góc nhìn mới đầy tranh luận được gọi là "nghịch lý sống sót". Sau khi theo dõi gần 65.000 bệnh nhân, nhóm nghiên cứu nhận thấy tỷ lệ suy giảm nhận thức ở người dùng GLP-1 cao gấp đôi so với nhóm còn lại, nhưng đồng thời tỷ lệ tử vong ở nhóm này lại thấp hơn rõ rệt.

Thạc sĩ khoa học Isaac Thorman, tác giả nghiên cứu, giải thích rằng chính nhờ việc sống lâu hơn do kiểm soát tốt các bệnh lý nền mà người dùng thuốc có thêm thời gian để đối mặt với các vấn đề nhận thức của tuổi già.

Khi tính tổng hòa cả yếu tố suy giảm nhận thức và tử vong, không có sự khác biệt đáng kể giữa các nhóm, và các nhà khoa học cũng cảnh báo không nên vội vã kết luận về mối quan hệ nhân quả từ dữ liệu này.

Về khía cạnh an toàn, dù GLP-1 mang lại nhiều lợi ích, các chuyên gia vẫn khuyến cáo người dùng cần lưu ý đến các tác dụng phụ, chủ yếu là vấn đề tiêu hóa như buồn nôn hay tiêu chảy. Quá trình giảm cân nhanh chóng cũng có thể dẫn đến rủi ro sỏi mật hoặc mất cơ, đòi hỏi người bệnh phải kết hợp tập luyện đều đặn.

Tuy nhiên, khác với những loại thuốc giảm cân trong quá khứ, GLP-1 đã có hơn 2 thập kỷ dữ liệu chứng minh tính an toàn trên người. Thậm chí, nhiều người dùng còn báo cáo những tác động tích cực ngoài mong đợi như giảm thèm rượu hay hạn chế các hành vi mua sắm bốc đồng.

Sau cùng, những phát hiện mới về tác dụng bảo vệ của GLP-1 trước bệnh Alzheimer đang mở ra một chương mới trong việc phòng ngừa sớm thông qua kiểm soát chuyển hóa và kháng viêm.

Trong thập kỷ tới, kết quả từ những thử nghiệm lớn hơn tập trung vào giai đoạn tiền lâm sàng sẽ là lời giải đáp cuối cùng cho câu hỏi liệu loại thuốc giảm cân phổ biến này có thực sự trở thành vũ khí đắc lực để bảo vệ não bộ con người hay không.