Iran - Mắt xích chiến lược trong cấu trúc thị trường dầu mỏ toàn cầu

(Ảnh minh họa)

Dù chỉ chiếm tỷ trọng khiêm tốn trong sản lượng dầu thế giới, Iran lại có ảnh hưởng vượt trội nhờ vị trí địa lý then chốt tại eo biển Hormuz - tuyến vận chuyển năng lượng sống còn của toàn cầu. Bất kỳ căng thẳng nào tại khu vực này đều có nguy cơ gây gián đoạn nguồn cung và khiến giá dầu biến động mạnh.

Do các lệnh cấm vận kéo dài, Iran hiện không thể duy trì hay mở rộng sản lượng. Hạn chế về công nghệ và tài chính khiến sản lượng thực tế thấp hơn tiềm năng, thậm chí có nguy cơ suy giảm nếu trừng phạt không được nới lỏng. Vì vậy, thị trường luôn phải cân nhắc song song hai khả năng: Iran có thể quay lại với nguồn cung lớn hơn, hoặc tiếp tục bị kìm hãm trong dài hạn.

Thị trường năng lượng đặc biệt nhạy cảm với các tín hiệu chính trị giữa Washington và Tehran. Chỉ trong thời gian ngắn, các thông tin về đàm phán hay căng thẳng ngoại giao cũng đủ làm giá dầu biến động mạnh, phản ánh tâm lý rủi ro của giới đầu tư. Tiến triển ngoại giao thường kéo giá xuống, trong khi lo ngại đổ vỡ đối thoại hay siết chặt trừng phạt lại đẩy giá lên và duy trì phí rủi ro địa chính trị trong thời gian dài.

Ngoài chính trị, các yếu tố tài chính như biến động của đồng USD cũng ảnh hưởng đáng kể. Đồng USD mạnh khiến dầu trở nên đắt hơn với người mua quốc tế, gây áp lực giảm giá. Song song đó, các dữ liệu kỹ thuật về nguồn cung, như tồn kho dầu thô của Mỹ, vẫn đóng vai trò điều chỉnh ngắn hạn đối với diễn biến giá.

Một yếu tố cốt lõi khác là cách thị trường định giá rủi ro địa chính trị. Các mô hình phân tích thường xem xét nguy cơ gián đoạn nguồn cung từ Iran, khả năng bù đắp của các nhà khai thác khác, mức độ dễ tổn thương của các tuyến vận chuyển và thời gian gián đoạn dự kiến. Ngay cả khi các nước vùng Vịnh có công suất dự phòng, độ trễ trong việc tăng sản lượng vẫn khiến thị trường duy trì mức phí rủi ro nhất định.

Để đối phó với trừng phạt, Iran đã xây dựng mạng lưới hạm đội bí mật nhằm tiếp tục xuất khẩu dầu. Nhờ hệ thống này, Iran vẫn duy trì được dòng doanh thu quan trọng cho nền kinh tế, dù sản lượng thấp hơn đáng kể so với giai đoạn trước khi bị trừng phạt.

Chiến lược xuất khẩu của Iran tập trung mạnh vào châu Á, đặc biệt là Trung Quốc, cùng với việc sử dụng các cơ chế tài chính thay thế để tránh thanh toán bằng USD. Điều này không chỉ giúp Tehran duy trì xuất khẩu mà còn góp phần làm thay đổi cấu trúc và dòng chảy của thị trường năng lượng toàn cầu.

Quan hệ Mỹ-Iran gắn chặt với tiến trình đàm phán hạt nhân, song khác biệt sâu sắc về mục tiêu và điều kiện khiến các cuộc thương lượng thường rơi vào bế tắc. Những chu kỳ đàm phán gián đoạn này tạo ra trạng thái bất ổn kéo dài, khiến giá dầu luôn nhạy cảm với tin tức chính trị liên quan tới Iran.

Ảnh hưởng của ngoại giao dầu mỏ Iran lan tỏa ra toàn bộ chuỗi cung ứng năng lượng. Nguy cơ gián đoạn từ Iran buộc các nhà khai thác khác phải duy trì dự trữ công suất cao hơn, làm tăng chi phí vận tải, bảo hiểm và ảnh hưởng tới các quyết định đầu tư năng lượng trong khu vực.

Bài viết cũng nêu ba kịch bản chính cho thị trường tương lai: Đạt được đột phá ngoại giao và giá dầu giảm; duy trì trạng thái hiện tại với biến động thường xuyên; hoặc leo thang căng thẳng dẫn tới giá tăng mạnh. Mỗi kịch bản đều mang hệ quả khác nhau đối với nguồn cung và đầu tư năng lượng toàn cầu.

Tổng thể, vị thế chiến lược của Iran không chỉ nằm ở sản lượng dầu mà còn ở vai trò địa chính trị và địa lý đặc biệt. Những biến động liên quan tới Tehran tiếp tục là nhân tố khiến thị trường dầu mỏ toàn cầu nhạy cảm và khó lường trong bối cảnh nhu cầu năng lượng còn nhiều biến động.

Nh.Thạch

AFP