'Kẻ khó ưa' luôn đeo bám những nhà khoa học

Tác giả: Carl Sagan / Lightbooks & NXB Phụ nữ Việt Nam

Thế giới bị quỷ ám

Cuốn sách là một trong những tác phẩm quan trọng nhất của nhà thiên văn học huyền thoại Carl Sagan. Ra mắt vào năm 1996, ngay trước khi ông qua đời, cuốn sách không chỉ là một bài học về khoa học mà còn là một tuyên ngôn cá nhân về giá trị cốt lõi của tư duy phản biện trong một xã hội hiện đại.

'Kẻ khó ưa' luôn đeo bám những nhà khoa học

Sự mê tín, các thông tin vô căn cứ, vẫn được nhiều người dùng để giải thích cho những hiện tượng tự nhiên. Nó được xem như một kẻ khó ưa, đeo bám lấy các tri thức khoa học.

Các nhà khoa học đã phải dùng rất nhiều công sức để chứng minh Mặt Trời mới là trung tâm của vũ trụ. Ảnh minh họa: W.K.

Trong lĩnh vực khoa học đều có phần đối ứng thuộc ngụy khoa học. Các nhà địa vật lý phải đối mặt với những giả thuyết về Trái Đất phẳng, Trái Đất rỗng, Trái Đất có trục quay lắc lư dữ dội, các lục địa trồi lên và chìm xuống nhanh chóng, cùng với các nhà tiên tri động đất.

Các nhà thực vật học phải xử lý những câu chuyện về đời sống tình cảm nồng nhiệt của cây cối mà có thể được theo dõi bằng máy phát hiện nói dối; các nhà nhân chủng học phải đối diện với thuyết vẫn tồn tại người - vượn; các nhà động vật học phải đương đầu với những tuyên bố về sự tồn tại của khủng long thời hiện đại; và các nhà sinh học tiến hóa phải chịu đựng những người giải thích về việc con người được tạo ra bởi thánh thần theo nghĩa đen luôn đeo bám.

Các nhà khảo cổ học thì phải đối phó với những giả thuyết về phi hành gia cổ đại, bia khắc chữ rune giả mạo và các bức tượng ngụy tạo. Các nhà vật lý học thì phải vật lộn với máy chuyển động vĩnh cửu, một đạo quân những kẻ nghiệp dư bác bỏ thuyết tương đối và có lẽ là cả phản ứng tổng hợp lạnh. Các nhà hóa học vẫn còn phải xử lý những tàn dư của thuật giả kim.

Với các nhà tâm lý học thì là phần lớn nội dung của phân tâm học và gần như toàn bộ lĩnh vực cận tâm lý học. Các nhà kinh tế học thì có dự báo kinh tế dài hạn. Các nhà khí tượng học, cho đến nay, vẫn phải đối diện với dự báo thời tiết dài hạn, như trong Niên giám Nông dân gắn với hoạt động của vết đen mặt trời (mặc dù dự báo khí hậu dài hạn lại là một vấn đề hoàn toàn khác). Ngành thiên văn học có môn ngụy khoa học đối ứng nổi bật nhất là chiêm tinh học mà đồng thời cũng là cội nguồn cho thiên văn học hình thành.

Các ngụy khoa học đôi khi giao thoa, làm gia tăng thêm sự nhầm lẫn, như việc tìm kiếm kho báu chôn giấu từ Atlantis bằng ngoại cảm, hoặc dự báo kinh tế bằng chiêm tinh học.

Tuy nhiên, vì tôi chủ yếu làm việc với các hành tinh và vì tôi luôn quan tâm đến khả năng tồn tại của sự sống ngoài Trái đất, những dạng ngụy khoa học tôi thường gặp nhất liên quan đến các thế giới khác và cái mà chúng ta ngày nay gọi là "người ngoài hành tinh". Trong những chương tiếp theo ngay sau đây, tôi muốn trình bày hai học thuyết ngụy khoa học gần đây và có phần liên hệ với nhau.

Chúng cùng có điểm chung là những khiếm khuyết trong tri giác và nhận thức của con người có thể đóng vai trò trong việc đánh lừa chúng ta về những vấn đề có tầm quan trọng lớn lao.

Học thuyết thứ nhất cho rằng có một khuôn mặt đá khổng lồ từ thời xa xưa đang vô cảm nhìn lên bầu trời từ những đụn cát trên Sao Hỏa. Học thuyết thứ hai khẳng định rằng những sinh vật ngoài hành tinh từ các thế giới xa xôi thường xuyên và dễ dàng viếng thăm Trái Đất.

Dù có tóm tắt cộc lốc như vậy, khi suy ngẫm về những tuyên bố này, chẳng phải ta vẫn có một chút cảm giác hồi hộp hay sao? Sẽ thế nào nếu những ý tưởng khoa học viễn tưởng cổ xưa ấy - vốn thể hiện những nỗi sợ hãi và khao khát sâu xa của con người - thực sự đang trở thành hiện thực? Làm sao người ta không thấy hứng thú được cơ chứ?

Liệu chúng ta có hoàn toàn chắc chắn, không một mảy may nghi ngờ, rằng mình có thể bác bỏ những tuyên bố này? Và nếu ngay cả những người phê phán cứng rắn nhất còn cảm nhận được sức hấp dẫn đó, thì những người không được trang bị tinh thần hoài nghi khoa học, như anh “Buckley” [1], sẽ cảm thấy thế nào?

[1] Một nhân vật giả tưởng xuất hiện xuyên suốt cuốn sách.