Bí ẩn mái tóc Mona Lisa: Phát hiện mới sau hơn 500 năm

Một nghiên cứu da liễu công bố năm 2026 cho rằng những dấu hiệu trên chân dung kiệt tác của Leonardo da Vinci phù hợp với chứng rụng tóc từng vùng thể toàn thể, mở ra góc nhìn mới về người phụ nữ khiến giới nghệ thuật say mê suốt nhiều thế kỷ. Tuy nhiên, đây vẫn là giả thuyết y khoa suy luận từ tác phẩm hội họa, chưa phải chẩn đoán có thể xác nhận.

Khi những đường nét trên kiệt tác trở thành manh mối y khoa

Hơn 500 năm sau khi Leonardo da Vinci bắt đầu vẽ Mona Lisa, bức chân dung nổi tiếng bậc nhất thế giới vẫn liên tục khơi gợi những câu hỏi mới. Nụ cười nửa kín nửa hở, ánh mắt dường như dõi theo người xem và phong cảnh mờ ảo phía sau đã trở thành đối tượng nghiên cứu của các nhà sử học nghệ thuật, chuyên gia bảo tồn, nhà khoa học và công chúng. Lần này, sự chú ý hướng đến một chi tiết tưởng như rất nhỏ: mái tóc, đường chân tóc và phần lông mày gần như không hiện diện trên gương mặt người phụ nữ.

Mona Lisa, kiệt tác của Leonardo da Vinci, vẫn thu hút sự quan tâm của giới nghiên cứu sau hơn 500 năm

Trong nghiên cứu đăng trực tuyến ngày mới đây trên tạp chí Clinics in Dermatology, bác sĩ Luigi Laino thuộc Viện Da liễu và Trichology Rome (Italy) đưa ra giả thuyết người phụ nữ trong tranh có thể mắc chứng rụng tóc từng vùng thể toàn thể (alopecia areata universalis). Công trình phân tích những đặc điểm quan sát được trên bức tranh, đối chiếu với tài liệu kỹ thuật về tác phẩm và thông tin lịch sử liên quan đến người mẫu.

Tác giả xác định bốn dấu hiệu chính: lông mày không xuất hiện ở cả hai bên; lông mi cũng không có; đường chân tóc phía trước không có vùng chuyển tiếp thông thường; và da quanh mắt cùng trán không thể hiện dấu hiệu sẹo rõ rệt. Theo Laino, khi xem xét đồng thời những đặc điểm này, chứng rụng tóc từng vùng thể toàn thể là giả thuyết có khả năng giải thích các dấu hiệu quan sát được.

Alopecia areata là bệnh lý liên quan đến hệ miễn dịch, trong đó cơ thể tấn công nhầm các nang tóc, dẫn đến rụng tóc. Mức độ biểu hiện rất khác nhau: có người chỉ xuất hiện vài mảng tóc rụng trên da đầu, trong khi người khác có thể mất phần lớn hoặc toàn bộ tóc. Khi tình trạng lan rộng đến lông mày, lông mi và lông trên cơ thể, ảnh hưởng không còn giới hạn ở mái tóc.

Cận cảnh gương mặt Mona Lisa

Cần phân biệt chứng rụng tóc từng vùng với những nguyên nhân khác gây thưa hoặc mất tóc. Một số bệnh lý làm tóc rụng lan tỏa, trong khi những bệnh khác khiến nang tóc bị tổn thương và hình thành sẹo. Khi đánh giá bệnh nhân ngoài đời thực, bác sĩ cần xem xét đặc điểm da đầu, vị trí tóc rụng và tình trạng nang tóc. Với Mona Lisa, những dữ liệu ấy chỉ có thể được suy luận qua hình ảnh do họa sĩ tạo ra, thay vì kiểm tra trực tiếp trên người bệnh.

Đây cũng là giới hạn lớn nhất của nghiên cứu. Bức tranh có thể lưu giữ những dấu hiệu ngoại hình đáng khảo sát, nhưng không cung cấp đầy đủ thông tin mà một cuộc khám bệnh hiện đại đòi hỏi. Kết luận của Laino vì thế là cách diễn giải y khoa đối với tác phẩm lịch sử, không phải bằng chứng xác nhận Lisa Gherardini từng được chẩn đoán mắc bệnh rụng tóc.

Từ quan niệm làm đẹp thời Phục hưng đến giả thuyết bệnh tự miễn

Việc Mona Lisa gần như không có lông mày và lông mi từ lâu đã gây tranh luận. Một cách giải thích phổ biến cho rằng đây là dấu ấn của quan niệm làm đẹp thời Phục hưng, khi phụ nữ có thể nhổ lông mày để tạo diện mạo theo thị hiếu đương thời. Giả thuyết khác cho rằng những sợi lông mảnh từng được Leonardo thể hiện đã phai đi theo thời gian hoặc biến mất sau các đợt làm sạch, bảo quản tranh.

Vùng mắt và lông mày của Mona Lisa là trọng tâm trong giả thuyết y khoa mới

Trong bài viết đăng trên JAMA Dermatology năm 2013, bác sĩ Leonard J. Hoenig cũng đề cập hai khả năng này. Một phân tích trước đó bằng máy ảnh độ phân giải cao của kỹ sư người Pháp Pascal Cotte từng được nhắc đến với phát hiện về dấu vết có thể là sợi lông mày trên gương mặt Mona Lisa. Tuy nhiên, dấu vết ấy không tự nó giải quyết được câu hỏi liệu người mẫu có mắc bệnh hay không.

Nghiên cứu năm 2026 tiếp cận vấn đề theo hướng khác. Thay vì xem xét từng đặc điểm riêng lẻ, Laino đánh giá đồng thời hình dạng đường chân tóc, sự vắng mặt của lông mày và lông mi, cùng tình trạng bề mặt da được thể hiện trong tranh. Ông cũng đối chiếu những dấu hiệu này với các khả năng khác, bao gồm rụng tóc do sẹo, rụng tóc telogen và chứng tự nhổ tóc. Theo bài báo, những chẩn đoán thay thế không giải thích được đầy đủ cả những đặc điểm mà tác giả xác định.

Một chi tiết đáng chú ý là sợi lông đơn độc ở vùng lông mày được nhận diện qua phân tích hình ảnh đa phổ. Thay vì coi đó là phần sót lại của đường lông mày đã phai màu, Laino diễn giải nó như một sợi lông thật còn tồn tại trong tình trạng rụng tóc không đồng đều. Ông cho rằng hiện tượng này phù hợp với chứng rụng tóc từng vùng, khi các nang tóc không nhất thiết bị ảnh hưởng đồng loạt.

Dù vậy, hình ảnh đa phổ không tương đương với việc kiểm tra trực tiếp cơ thể người mẫu. Kết quả còn phụ thuộc vào cách đọc dấu vết trên bề mặt tranh, tình trạng lớp sơn và giả định rằng những chi tiết được khảo sát thực sự phản ánh hình ảnh Leonardo đã vẽ. Vì thế, cách diễn giải của Laino vẫn có thể được giới chuyên môn tiếp tục xem xét.

Các nghiên cứu y khoa trước đây về Mona Lisa cũng không đưa ra cùng một kết luận. Năm 2020, hai bác sĩ V. Campbell và K. McKenna đăng bài trên Clinical and Experimental Dermatology, đặt câu hỏi liệu chứng rụng tóc xơ hóa vùng trán có thể bị nhầm với phong cách làm đẹp thời Phục hưng hay không. Một công trình khác từng nêu khả năng suy giáp sau sinh, dựa trên những dấu hiệu được cho là liên quan đến tóc, da và vùng cổ của người phụ nữ.

Chi tiết mái tóc và đường chân tóc

Sự khác biệt giữa các giả thuyết cho thấy cùng một hình ảnh có thể được diễn giải theo nhiều hướng y khoa. Không có hồ sơ khám bệnh, kết quả xét nghiệm hay mô bệnh học của Lisa Gherardini để xác nhận bất kỳ chẩn đoán nào. Việc một nghiên cứu cho rằng bệnh lý cụ thể giải thích các dấu hiệu tốt hơn những khả năng khác không đồng nghĩa mọi tranh luận đã chấm dứt.

Cũng cần nhìn nhận thận trọng quan niệm cho rằng chứng alopecia areata đồng nghĩa với mất tóc vĩnh viễn. Theo Hiệp hội Bác sĩ Da liễu Anh, hiện chưa có phương pháp chữa khỏi hoàn toàn căn bệnh này, nhưng nhiều người vẫn có khả năng mọc tóc trở lại, đôi khi không cần điều trị. Tiên lượng phụ thuộc vào mức độ rụng tóc và các yếu tố liên quan; những trường hợp mất tóc trên diện rộng thường khó hồi phục hơn.

Nếu giả thuyết của Laino đúng, Mona Lisa có thể đã trải qua tình trạng tự miễn ảnh hưởng đến tóc và lông trên cơ thể. Tuy nhiên, không thể suy ra chính xác bệnh bắt đầu khi nào, tiến triển ra sao hay người phụ nữ có từng mọc tóc trở lại hay không. Bức tranh chỉ ghi lại một hình ảnh tại một thời điểm, trong khi bệnh lý ngoài đời thực có thể thay đổi theo thời gian.

Lisa Gherardini – người phụ nữ có thật phía sau nụ cười bất tử

Theo hồ sơ của Bảo tàng Louvre, nhân vật trong tranh được xác định là Lisa Gherardini, sinh năm 1479 tại Florence, vợ của Francesco del Giocondo, một thương nhân buôn tơ lụa. Hai người kết hôn năm 1495 và có sáu người con. Dù danh tính người mẫu được truyền thống lịch sử nghệ thuật xác nhận từ khá sớm, thông tin về cuộc sống riêng tư của bà vẫn còn hạn chế.

Leonardo da Vinci bắt đầu thực hiện bức chân dung khoảng năm 1503. Tác phẩm được vẽ bằng sơn dầu trên một tấm gỗ dương, có kích thước khoảng 77 x 53cm. Thay vì hoàn thành rồi giao tranh cho người đặt hàng, Leonardo giữ tác phẩm bên mình và tiếp tục chỉnh sửa trong nhiều năm, cho đến khi ông qua đời tại Pháp năm 1519. Vua François I được cho là đã mua bức tranh vào khoảng năm 1518, đưa kiệt tác vào bộ sưu tập hoàng gia Pháp.

Bức Mona Lisa được trưng bày tại phòng Salle des États của Bảo tàng Louvre, Paris (Pháp). Tác phẩm được bảo vệ trong tủ kính kiểm soát điều kiện môi trường nhằm hạn chế những tác động có thể làm hư hại bề mặt tranh

Giá trị của Mona Lisa không chỉ nằm ở danh tính người mẫu mà còn ở cách Leonardo tái hiện con người. Kỹ thuật sfumato – sử dụng những lớp màu mỏng để làm mềm đường nét, tạo chuyển tiếp tinh tế giữa sáng và tối – khiến gương mặt dường như có sức sống riêng. Nụ cười không bộc lộ hoàn toàn niềm vui hay nỗi buồn, còn ánh mắt tạo cảm giác người phụ nữ đang hiện diện trước người xem. Nhờ đó, bức chân dung vượt khỏi khuôn khổ một hình ảnh ghi lại diện mạo, trở thành tác phẩm liên tục được diễn giải qua nhiều thế hệ.

Sự nổi tiếng cũng khiến bức tranh trở thành đối tượng của vô số câu hỏi ngoài phạm vi nghệ thuật. Các nhà nghiên cứu từng tìm kiếm dấu hiệu về tình trạng sức khỏe, chế độ ăn uống và đặc điểm sinh học của người mẫu. Một số công trình đưa ra giả thuyết về bệnh lý tuyến giáp, rối loạn chuyển hóa và những bất thường khác dựa trên các chi tiết được nhận diện trong tranh. Những cách tiếp cận này cho thấy hội họa có thể cung cấp chất liệu cho nghiên cứu liên ngành, nhưng một hình ảnh nghệ thuật không thể thay thế hồ sơ y tế.

Giả thuyết về chứng rụng tóc còn gợi ra khía cạnh nhân văn. Rụng tóc không chỉ làm thay đổi ngoại hình mà đôi khi còn tác động đến tâm lý, sự tự tin và đời sống xã hội của người mắc bệnh. Xem xét một nhân vật lịch sử nổi tiếng dưới góc nhìn này có thể giúp công chúng hiểu rằng những tình trạng sức khỏe ảnh hưởng đến diện mạo không phải hiện tượng chỉ xuất hiện trong xã hội hiện đại.

Tuy nhiên, không nên biến cuộc đời Lisa Gherardini thành câu chuyện bệnh tật dựa trên dữ kiện chưa được xác minh. Laino đề cập những yếu tố có thể gây căng thẳng trong cuộc sống của bà, nhưng không thể khẳng định các trải nghiệm ấy đã dẫn đến tình trạng rụng tóc. Mối liên hệ giữa căng thẳng và bệnh tự miễn cần được nghiên cứu riêng; không có căn cứ để xác định nguyên nhân cụ thể trong trường hợp một người sống cách đây hơn năm thế kỷ.

Sau hơn 500 năm, "Mona Lisa" vẫn khiến người ta dừng lại trước nụ cười khó nắm bắt

Ngày nay, Mona Lisa vẫn được trưng bày tại phòng Salle des États của Louvre, trong tủ kính kiểm soát nhiệt độ và độ ẩm nhằm bảo vệ tấm gỗ dễ bị ảnh hưởng bởi môi trường. Việc bảo tồn đặc biệt phản ánh giá trị nghệ thuật cũng như tình trạng mong manh của tác phẩm, đồng thời nhắc nhở rằng mọi nghiên cứu mới đều phải tôn trọng những giới hạn của hiện vật.

Giả thuyết về chứng rụng tóc không làm thay đổi giá trị của kiệt tác, cũng không thể giải đáp mọi bí ẩn quanh người phụ nữ trong tranh. Nhưng nó mở ra một cách nhìn khác: những chi tiết từng được xem là lựa chọn thẩm mỹ hoặc đặc điểm phong cách có thể trở thành câu hỏi nghiên cứu khi đặt cạnh kiến thức khoa học hiện đại.

Sau hơn 500 năm, Mona Lisa vẫn khiến người ta dừng lại trước nụ cười khó nắm bắt. Và nếu giả thuyết mới còn cần được kiểm chứng, điều đó càng cho thấy sức sống đặc biệt của tác phẩm: mỗi thế hệ có thể đặt ra câu hỏi mới, miễn là phân biệt rõ điều mắt nhìn thấy, điều khoa học có thể giải thích và điều lịch sử chưa cho phép kết luận.