Kén tằm 4.000 năm tuổi mang đến góc nhìn mới về Con đường tơ lụa

Dù có kích thước nhỏ, loài tằm vẫn tác động sâu rộng đến lịch sử văn minh nhân loại. Loại vải xa xỉ được dệt từ tơ tằm tạo nên cả mạng lưới thương mại toàn cầu rộng lớn, nối liền châu Á với Địa Trung Hải. Con đường tơ lụa được cho là xuất hiện hơn 2.000 năm trước, trở thành đòn bẩy cho những cuộc trao đổi hàng hóa, tư tưởng và công nghệ mang tính bước ngoặt giữa các châu lục.

Tuy nhiên, lịch sử tơ tằm có trước Con đường tơ lụa. Các cuộc khai quật khảo cổ cho thấy nguồn gốc của tơ tằm bắt nguồn từ văn hóa Ngưỡng Thiều (5000 TCN - 3000 TCN) vào thời kỳ Đồ đá mới ở Trung Quốc.

Mới đây, nghiên cứu từ Đại học Washington ở St. Louis (Mỹ) cho thấy kén tằm rời khỏi Trung Quốc sớm hơn rất nhiều so với các giả thuyết trước đây. Các nhà nghiên cứu phát hiện 3 kén tằm dọc sông Surkhan-Darya chảy qua phía đông nam Uzbekistan, nằm giữa Tajikistan và Afghanistan.

Được xác định có niên đại khoảng 4.000 năm, những kén tằm này cho thấy kỹ thuật và sản phẩm tơ lụa đã đến Trung Á khoảng 2.000 năm trước mốc thời gian hình thành Con đường tơ lụa.

Kén tằm có niên đại 4.000 năm tuổi lần đầu được khai quật.

Giáo sư khảo cổ Xinyi Liu, chủ nhiệm nghiên cứu, khẳng định đây là mẫu vật kén tằm đáng tin cậy có niên đại cổ nhất từng được ghi nhận.

“Ngay cả tại Trung Quốc, nơi đầu tiên thuần hóa bướm tằm cũng chưa tìm thấy kén tằm nào lâu đời như thế này, một phần do điều kiện bảo tồn khảo cổ gặp nhiều hạn chế”, ông giải thích.

Các kén tằm được xác định thuộc loài Bombyx mori (tằm dâu), giống tằm được thuần hóa đầu tiên tại Trung Quốc hàng nghìn năm trước và hiện vẫn là loài côn trùng chính phục vụ ngành sản xuất tơ lụa nước này.

Tàn tích dâu tằm được phát hiện cùng với các mảnh hóa thạch của cây họ cam chanh. Điều này khiến các nhà nghiên cứu đưa ra giả thuyết rằng kén tằm có thể đã đến Uzbekistan thông qua các tuyến đường qua Himalaya hoặc Nam Á, bởi cây họ cam chanh rất khó phát triển trong điều kiện sa mạc khắc nghiệt ở miền tây Trung Quốc.

Điều khiến Giáo sư Liu băn khoăn là sự đứt gãy rõ rệt. Dù có bằng chứng minh về việc nuôi tằm sớm tại Uzbekistan từ 4.000 năm trước, nhưng lại không có ngành sản xuất tơ lụa duy trì lâu dài tại khu vực.

Phát hiện mới này cũng đóng góp dữ liệu quan trọng vào những tranh luận ngày càng chi tiết về nguồn gốc tơ lụa. Ngày càng có nhiều quan điểm cho rằng các nền văn hóa sản xuất tơ lụa khác cũng đã phát triển độc lập ở nhiều nơi trên thế giới trong cùng thời kỳ, có thể sử dụng các loài kén côn trùng khác nhau.

“Các tuyên bố về tơ lụa có trước thời Hán (trước năm 202 TCN) được ghi nhận tại một số địa điểm ở châu Âu và châu Phi. Tuy nhiên, nhiều trường hợp được cho là tơ lụa ngoài Trung Quốc vẫn đang bị nghi vấn về mặt phương pháp luận hoặc cần được kiểm chứng thêm”, các chuyên gia chia sẻ.

Nhóm nghiên cứu nhấn mạnh phát hiện này mở ra cơ hội xem xét lại mốc thời gian truyền thống của Con đường tơ lụa. Với phát hiện tơ tằm cổ đại, nghiên cứu chỉ ra rằng giao thương giữa Trung Quốc và Trung Á đã diễn ra sôi động từ rất lâu trước khi Con đường tơ lụa chính thức được thiết lập.