Kết hôn và sinh con: Quyền lựa chọn thuộc về phụ nữ

TS Phạm Thị Thúy (áo dài tím)

Những chuyển động ấy diễn ra song hành với các xu hướng dân số mới như mức sinh giảm, già hóa dân số, đô thị hóa và di cư lao động… Đằng sau những con số thống kê là câu chuyện về vị thế, khát vọng và quyền lựa chọn của phụ nữ trong xã hội hiện đại.

Từ chối sống theo khuôn mẫu

Cách đây vài thập kỷ, một phụ nữ ngoài 30 tuổi chưa kết hôn thường bị xem là "quá lứa lỡ thì". Một người đã lập gia đình nhưng chưa sinh con sau vài năm cưới cũng dễ trở thành đối tượng của những lời bàn tán, thúc giục.

Giờ đây, những áp lực ấy vẫn tồn tại nhưng đã không còn sức nặng như trước. Nhiều phụ nữ trẻ lựa chọn kéo dài thời gian học tập, xây dựng sự nghiệp hoặc tích lũy tài chính trước khi bước vào hôn nhân. Không ít người cho rằng, việc kết hôn hay sinh con cần xuất phát từ sự sẵn sàng về tâm lý, kinh tế và cảm xúc chứ không đơn thuần vì đến tuổi.

Ở các đô thị lớn, hình ảnh những phụ nữ thành đạt ở tuổi 35 - 40 vẫn độc thân hoặc chưa sinh con không còn hiếm gặp. Họ có công việc ổn định, có đời sống xã hội phong phú và chủ động quyết định tương lai của mình. Sự thay đổi này phản ánh một thực tế quan trọng: phụ nữ ngày càng có nhiều cơ hội tiếp cận giáo dục, việc làm và các nguồn lực xã hội hơn trước. Khi có khả năng tự chủ về kinh tế, họ cũng có nhiều quyền quyết định hơn đối với cuộc sống cá nhân.

Tuy nhiên, sự thay đổi ấy cũng đặt ra những câu hỏi mới. Nếu ngày càng nhiều người muộn kết hôn hoặc sinh ít con, điều đó có tác động như thế nào đến cấu trúc dân số? Và xã hội cần nhìn nhận những lựa chọn ấy ra sao? Điều đáng nói là không phải phụ nữ từ chối hôn nhân hay sinh con. Nhiều người chỉ đang từ chối việc phải sống theo một khuôn mẫu áp đặt. Họ muốn được lựa chọn thời điểm phù hợp nhất cho những quyết định quan trọng của đời mình.

Trách nhiệm kép của phụ nữ trong gia đình già hóa dân số

Dù xã hội đã cởi mở hơn, phụ nữ vẫn đang phải đối mặt với nhiều áp lực vô hình. Một nghịch lý đang tồn tại là, phụ nữ hiện đại được khuyến khích học tập, làm việc và khẳng định năng lực không khác nam giới nhưng khi bước vào đời sống gia đình, phần lớn trách nhiệm chăm sóc vẫn đặt lên vai họ.

Nhiều phụ nữ phải hoàn thành công việc cơ quan, chăm sóc con nhỏ, lo việc nhà, quan tâm cha mẹ già và duy trì các mối quan hệ gia đình. Trong khi đó, sự chia sẻ từ người chồng hoặc các thiết chế hỗ trợ xã hội chưa phải lúc nào cũng tương xứng. Không ít người thừa nhận, họ ngần ngại sinh thêm con vì lo ngại gánh nặng chăm sóc sẽ vượt quá khả năng của mình.

Ảnh minh họa

Một người phụ nữ có thể được hỏi vì sao chưa sinh con thứ hai. Nhưng hiếm ai hỏi người chồng sẽ chia sẻ việc chăm con như thế nào. Một người mẹ nghỉ việc để nuôi con thường được xem là điều bình thường, trong khi một người cha đưa ra quyết định tương tự lại được coi là đặc biệt. Những khác biệt ấy cho thấy, định kiến giới vẫn đang âm thầm tồn tại trong nhiều gia đình.

Trong bối cảnh đó, việc một bộ phận phụ nữ lựa chọn sinh ít con hơn hoặc trì hoãn việc sinh con không hẳn là biểu hiện của sự ích kỷ như một số quan điểm cực đoan từng nhận định. Ngược lại, đó có thể là kết quả của quá trình cân nhắc rất thực tế giữa trách nhiệm gia đình và khả năng đáp ứng các nhu cầu của bản thân. Quyền lựa chọn của phụ nữ không nên bị nhìn nhận như một sự chống đối các giá trị gia đình. Đó là biểu hiện của sự trưởng thành xã hội, khi mỗi cá nhân được quyền quyết định con đường sống phù hợp với điều kiện và mong muốn của mình.

Một trong những chuyển động dân số đáng chú ý nhất hiện nay là già hóa dân số. Tuổi thọ tăng lên là thành tựu đáng ghi nhận của sự phát triển kinh tế - xã hội. Nhưng đi kèm với đó là nhu cầu chăm sóc người cao tuổi ngày càng lớn. Và một lần nữa, người gánh vác phần lớn trách nhiệm ấy thường là phụ nữ.

Trong nhiều gia đình, con gái hoặc con dâu là người trực tiếp chăm sóc cha mẹ già, đưa đi khám bệnh, lo thuốc men, sinh hoạt hàng ngày. Không ít phụ nữ đang phải đồng thời bị kẹp giữa hai đầu trách nhiệm chăm con nhỏ và chăm cha mẹ cao tuổi. Áp lực này càng trở nên nặng nề đối với những phụ nữ phải sống xa quê hoặc làm việc tại các đô thị lớn. Họ vừa lo mưu sinh vừa canh cánh nỗi lo cha mẹ già ở quê không có người chăm sóc.

Phụ nữ - chủ thể trong chính sách dân số

Trong bức tranh dân số mới, phụ nữ vẫn là người giữ gìn mạng lưới chăm sóc gia đình xuyên suốt các thế hệ. Chính vì vậy, mọi chính sách dân số nếu muốn hiệu quả đều cần nhìn thấy vai trò và những áp lực đặc thù mà phụ nữ đang đối mặt.

Trong nhiều năm, các cuộc thảo luận về dân số thường tập trung vào câu hỏi người phụ nữ nên sinh bao nhiêu con. Đã đến lúc câu hỏi khác được đưa ra: xã hội cần làm gì để phụ nữ có thể yên tâm sinh con nếu họ mong muốn? Không thể giải quyết bài toán mức sinh thấp chỉ bằng những lời kêu gọi. Cũng không thể kỳ vọng phụ nữ sinh nhiều con hơn khi họ vẫn phải đơn độc gánh phần lớn trách nhiệm chăm sóc.

Điều phụ nữ cần không phải những khẩu hiệu, mà là những điều kiện thực tế. Đó là hệ thống nhà trẻ, trường mầm non thuận tiện và chi phí phù hợp; là môi trường làm việc thân thiện với phụ nữ có con nhỏ; là các chính sách hỗ trợ chăm sóc người cao tuổi; là sự chia sẻ trách nhiệm một cách chủ động từ người chồng và người thân trong gia đình.

Quan trọng hơn, đó chính là sự thay đổi trong nhận thức xã hội. Một người phụ nữ kết hôn muộn không phải là người thất bại. Một phụ nữ chưa muốn sinh con không phải người vô trách nhiệm. Một người mẹ chỉ sinh một con cũng không phải đang từ chối nghĩa vụ với xã hội. Mỗi lựa chọn đều có những hoàn cảnh và lý do riêng của người phụ nữ cần được tôn trọng.

Dân số không chỉ là những con số. Dân số là câu chuyện của con người, của những ước mơ, áp lực và lựa chọn trong cuộc sống thường ngày. Khi phụ nữ có quyền quyết định cuộc đời mình, được hỗ trợ để cân bằng giữa công việc và gia đình, được chia sẻ trách nhiệm chăm sóc và được tôn trọng trong mọi lựa chọn, đó không chỉ là tiến bộ của riêng phụ nữ. Đó là dấu hiệu của một xã hội đang phát triển theo hướng nhân văn, bình đẳng và bền vững hơn.

Theo TS Xã hội học, ThS Tâm lý trị liệu Phạm Thị Thúy, tôn trọng lựa chọn của phụ nữ cũng là một chỉ dấu của phát triển. Bà Thúy cho rằng, những biến động dân số hiện nay phản ánh sự thay đổi sâu sắc trong vị thế của phụ nữ. Khi phụ nữ được học tập nhiều hơn, có cơ hội nghề nghiệp tốt hơn và độc lập về kinh tế hơn, họ cũng có nhu cầu được chủ động quyết định các vấn đề quan trọng của cuộc đời mình, bao gồm hôn nhân và sinh con.

TS Phạm Thị Thúy phân tích, mức sinh giảm hay xu hướng kết hôn muộn không nên chỉ được nhìn nhận như một thách thức dân số mà cần được xem là tín hiệu cho thấy phụ nữ đang có nhiều quyền lựa chọn hơn trước. Điều quan trọng là xã hội cần tạo điều kiện để những lựa chọn đó được thực hiện trong môi trường công bằng và ít áp lực.

"Không nên đặt toàn bộ trách nhiệm sinh con và chăm sóc gia đình lên vai phụ nữ. Nếu muốn xây dựng gia đình bền vững và duy trì mức sinh hợp lý, cần có sự chia sẻ trách nhiệm giữa nam giới, gia đình, cộng đồng và Nhà nước. Khi phụ nữ cảm thấy được hỗ trợ, được tôn trọng và không phải hy sinh quá nhiều cơ hội phát triển bản thân, họ sẽ có tâm thế tích cực hơn đối với hôn nhân và việc sinh con. Một xã hội văn minh không buộc phụ nữ phải sống theo một khuôn mẫu duy nhất, mà tôn trọng sự đa dạng trong lựa chọn sống của mỗi người", TS Phạm Thị Thúy nhấn mạnh.