'Khai dân trí - Chấn dân khí - Hậu dân sinh'

Nhà yêu nước Phan Chu Trinh - một “cội tùng ái quốc”. Ảnh: tư liệu

Cuộc Nam du và khởi xướng phong trào Duy Tân

Phan Châu Trinh sinh năm 1872 tại làng Tây Lộc, huyện Tiên Phước, phủ Tam Kỳ, tỉnh Quảng Nam (cũ). Thuở nhỏ ông nổi tiếng thông minh, sớm bộc lộ chí hướng quan tâm đến vận mệnh đất nước trong bối cảnh xã hội Việt Nam đang đứng trước những biến động lớn của thời đại.

Năm 1901, Phan Châu Trinh đỗ cử nhân và ra làm quan trong triều đình nhà Nguyễn. Tuy nhiên, chỉ một thời gian ngắn, ông nhận ra sự bảo thủ và bất lực của bộ máy phong kiến trước yêu cầu đổi mới đất nước. Năm 1905, ông quyết định từ quan, dấn thân vào con đường vận động cải cách xã hội.

Trong những năm đầu thế kỷ 20, Phan Châu Trinh cùng hai chí sĩ Quảng Nam là Huỳnh Thúc Kháng và Trần Quý Cáp thực hiện chuyến Nam du, đi qua nhiều địa phương ở Trung Kỳ và Nam Kỳ để tìm hiểu tình hình xã hội, đồng thời vận động sĩ phu và nhân dân thức tỉnh trước nguy cơ mất nước.

Từ những hoạt động ấy, họ khởi xướng Phong trào Duy tân (1904 - 1908) - một phong trào cải cách sâu rộng nhằm canh tân xã hội Việt Nam. Phong trào chủ trương mở trường học mới, khuyến khích học chữ quốc ngữ, phát triển công thương nghiệp và thay đổi lối sống xã hội. Nhiều cơ sở giáo dục và tổ chức kinh tế theo tinh thần Duy tân đã ra đời, góp phần tạo nên một luồng sinh khí mới trong đời sống xã hội lúc bấy giờ.

Sau cuộc vận động chống sưu thuế năm 1908 ở Trung Kỳ, thực dân Pháp tiến hành đàn áp phong trào. Phan Châu Trinh bị bắt và bị đày ra Côn Đảo, sau đó được đưa sang Pháp (1911). Trong thời gian sống ở Pháp, ông tiếp tục viết nhiều tác phẩm và diễn thuyết phê phán chế độ phong kiến chuyên chế, đồng thời kêu gọi cải cách dân chủ cho Việt Nam.

Người sớm tiếp nhận tư tưởng dân quyền ở Việt Nam

Trong số các nhà tư tưởng Việt Nam đầu thế kỷ 20, Phan Châu Trinh được xem là một trong những người sớm tiếp cận và tiếp nhận các giá trị nhân quyền và dân quyền của phương Tây.

Nhà lưu niệm Phan Chu Trinh tại Đà Nẵng. Ảnh: NGUYÊN ĐỨC

Thông qua việc tiếp xúc với văn hóa và tư tưởng châu Âu, ông nhận ra rằng sức mạnh của các quốc gia phương Tây không chỉ nằm ở kỹ thuật hay quân sự, mà còn ở thể chế chính trị và quyền làm chủ của nhân dân. Tinh thần của Cách mạng Pháp (French Revolution, 1789 - 1799) với khẩu hiệu “Tự do - Bình đẳng - Bác ái” đã để lại dấu ấn rõ rệt trong tư duy chính trị của ông.

Trong nhiều bài viết và diễn thuyết, Phan Châu Trinh phê phán chế độ quân chủ chuyên chế ở Việt Nam và cho rằng sự trì trệ của xã hội không chỉ do ngoại xâm mà còn bắt nguồn từ những hạn chế của thể chế phong kiến. Theo ông, muốn đất nước tiến bộ thì trước hết phải cải cách xã hội, xây dựng nền tảng dân quyền và nâng cao ý thức công dân.

Một điểm đáng chú ý trong lịch sử tư tưởng đầu thế kỷ 20 là sự xuất hiện gần như đồng thời của hai khuynh hướng cứu nước tiêu biểu: khuynh hướng cách mạng của Phan Bội Châu và khuynh hướng cải cách của Phan Châu Trinh. Nếu Phan Bội Châu chủ trương giành lại độc lập dân tộc bằng con đường đấu tranh cách mạng, dựa vào sức mạnh quần chúng và sự hỗ trợ quốc tế, thì Phan Châu Trinh lại đặt trọng tâm vào cải cách xã hội, khai hóa dân trí và xây dựng nền tảng dân quyền.

Hai con đường ấy từng được nhìn như hai lựa chọn khác nhau, thậm chí đối lập. Tuy nhiên, trong cái nhìn của lịch sử, đó lại là hai mảnh ghép của cùng một khát vọng giải phóng dân tộc: một bên nhấn mạnh độc lập quốc gia, bên kia nhấn mạnh tự do và tiến bộ xã hội. Chính thế hệ kế tiếp của phong trào yêu nước, tiêu biểu là Nguyễn Ái Quốc, trên cơ sở chủ nghĩa Mác - Lênin, đã kết hợp hai dòng tư tưởng này: vừa đặt nhiệm vụ giải phóng dân tộc lên hàng đầu, vừa hướng tới mục tiêu giải phóng con người và xây dựng một xã hội tiến bộ.

Di sản tư tưởng Phan Châu Trinh

Từ những nhận thức trên, Phan Châu Trinh đã đề xuất một chương trình cải cách xã hội nổi tiếng: “Khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh”. Đây được xem là hạt nhân của tư tưởng Duy tân và cũng là di sản tư tưởng quan trọng nhất của ông.

Các thế hệ hôm nay tham quan, tìm hiểu tại Di tích lịch sử văn hóa mộ Phan Châu Trinh (số 9 đường Phan Thúc Duyện, phường 4, quận Tân Bình, TP.Hồ Chí Minh). Ảnh: NGÔ VIỄN AN

Khai dân trí trước hết là nâng cao trình độ học vấn và hiểu biết của người dân. Phan Châu Trinh cho rằng sự lạc hậu về tri thức là nguyên nhân khiến xã hội trì trệ. Vì vậy, ông chủ trương mở rộng giáo dục, phổ biến chữ quốc ngữ, học khoa học và kỹ thuật phương Tây. Một dân tộc muốn tiến bộ phải có nền giáo dục mới, giải phóng con người khỏi tư duy bảo thủ của nền học vấn cũ.

Chấn dân khí là khơi dậy tinh thần tự chủ, lòng tự trọng và ý thức trách nhiệm của người dân đối với vận mệnh đất nước. Theo Phan Châu Trinh, xã hội phong kiến đã khiến nhiều người quen sống trong tâm lý lệ thuộc và cam chịu. Muốn đổi mới đất nước, trước hết phải khơi dậy lòng tự tin và ý chí hành động của nhân dân.

Hậu dân sinh là cải thiện đời sống vật chất của người dân. Phan Châu Trinh khuyến khích phát triển công thương nghiệp, cải tiến sản xuất và xây dựng nền kinh tế thực nghiệp. Theo ông, chỉ khi đời sống nhân dân được nâng cao thì xã hội mới có nền tảng bền vững cho sự tiến bộ lâu dài.

Ba mục tiêu này liên kết chặt chẽ với nhau: tri thức giúp con người thức tỉnh; dân khí giúp họ hành động; còn dân sinh là nền tảng vật chất của sự phát triển xã hội.

Ý nghĩa đối với công cuộc đổi mới hiện nay

Sau hơn một thế kỷ, tư tưởng của Phan Châu Trinh vẫn gợi ra nhiều suy nghĩ cho xã hội Việt Nam hiện đại.

Trước hết, khai dân trí vẫn là nhiệm vụ trung tâm của mọi chiến lược phát triển. Trong thời đại tri thức và công nghệ, giáo dục và tri thức trở thành nguồn lực quan trọng nhất của quốc gia.

Thứ hai, chấn dân khí có thể được hiểu là xây dựng tinh thần trách nhiệm công dân, ý thức pháp luật và khát vọng phát triển của xã hội. Một quốc gia mạnh không chỉ dựa vào kinh tế mà còn dựa vào tinh thần tự chủ và sự năng động của người dân.

Thứ ba, hậu dân sinh nhắc nhở rằng mọi chính sách phát triển cuối cùng đều phải hướng tới nâng cao đời sống của nhân dân. Phát triển kinh tế cần gắn với công bằng xã hội và sự phát triển toàn diện của con người.

Nhìn lại một thế kỷ sau ngày mất, Phan Châu Trinh vẫn hiện lên như một nhà tư tưởng cải cách có tầm nhìn xa trong lịch sử Việt Nam cận đại. Con đường ông lựa chọn - cải cách xã hội, nâng cao dân trí và xây dựng nền tảng dân quyền - đã mở ra một hướng suy nghĩ mới cho phong trào yêu nước đầu thế kỷ 20.

Tư tưởng “Khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh” không chỉ phản ánh khát vọng canh tân của một thời đại, mà còn chứa đựng những giá trị bền vững đối với sự phát triển của xã hội Việt Nam. Trong hành trình hiện đại hóa đất nước, những gợi mở từ tư tưởng của Phan Châu Trinh vẫn nhắc nhở rằng sức mạnh của một dân tộc trước hết bắt nguồn từ tri thức, tinh thần tự chủ và đời sống của chính nhân dân mình.

Có thể nói, di sản tư tưởng ấy vẫn tiếp tục soi sáng con đường phát triển của đất nước - như một lời nhắc nhở về trách nhiệm xây dựng một xã hội tiến bộ, dân chủ và văn minh cho các thế hệ hôm nay và mai sau.

.