Khám phá sức hút của hệ thống thư viện Trung Quốc

Từ những dòng người xếp hàng dài chờ vào Thư viện Quốc gia Trung Quốc đến mạng lưới phòng đọc len vào từng khu phố nhỏ của Hàng Châu, một câu chuyện về văn hóa đọc đang được viết bằng những điều cụ thể: Không gian gần gũi, dịch vụ phù hợp và quyền tiếp cận tri thức bình đẳng cho tất cả mọi người.

Tác giả tại Thư viện Quốc gia Trung Quốc. (Ảnh NVCC)

Tác giả tại Thư viện Quốc gia Trung Quốc. (Ảnh NVCC)

Một thư viện rộng mở không chỉ được nhận diện qua những cánh cửa đón độc giả mỗi ngày. Điều quan trọng hơn là mỗi người bước vào đều cảm thấy mình thuộc về nơi ấy, có thể tìm được một chỗ ngồi, một cuốn sách và sự hỗ trợ phù hợp với nhu cầu của mình.

Với những người ít có điều kiện tiếp xúc với sách, khoảng cách đến thư viện đôi khi bắt đầu từ sự ngần ngại trước cánh cửa. Một không gian thân thiện, thủ tục thuận tiện và sự đón tiếp tôn trọng có thể giúp họ tự tin trở thành độc giả và là điểm khởi đầu để rút ngắn khoảng cách về cơ hội tiếp cận tri thức trong xã hội.

Khi cơ hội đọc được bảo đảm bằng chính sách

Văn hóa đọc khó bền vững nếu chỉ dựa vào lời kêu gọi. Người dân cần sách, nơi đọc và các dịch vụ liên quan đến việc đọc được duy trì ngay cả sau khi các chiến dịch kết thúc.

Luật Thư viện công cộng Trung Quốc, có hiệu lực từ ngày 1/1/2018, đã đặt nền tảng cho cách tiếp cận này. Luật yêu cầu chính quyền từ cấp huyện trở lên đưa phát triển thư viện vào quy hoạch, bố trí ngân sách; đồng thời quy định miễn phí các dịch vụ cơ bản như tra cứu, mượn tài liệu, sử dụng phòng tự học và một số hoạt động văn hóa, giáo dục.

Khi kinh phí và trách nhiệm được xác lập, cơ hội đọc sách sẽ ít phụ thuộc vào khả năng chi trả của mỗi gia đình. Một đứa trẻ không có phòng học riêng, một người cao tuổi đã nghỉ hưu, một người lao động thu nhập thấp hay thậm chí một người vô gia cư đều có thể tìm đến các nguồn lực chung.

Một thư viện rộng mở không chỉ được nhận diện qua những cánh cửa đón độc giả mỗi ngày. (Ảnh NVCC)

Một thư viện rộng mở không chỉ được nhận diện qua những cánh cửa đón độc giả mỗi ngày. (Ảnh NVCC)

Điều lệ Thúc đẩy toàn dân đọc sách, có hiệu lực từ ngày 1/2/2026, tiếp tục cụ thể hóa trách nhiệm này. Văn bản yêu cầu các công trình văn hóa công cộng xây dựng đồng bộ trong khu dân cư mới, cải tạo hoặc mở rộng phải bao gồm cơ sở phục vụ việc đọc sách. Như vậy, việc đọc được đặt vào cấu trúc đời sống dân cư, có không gian và điều kiện để diễn ra thường xuyên.

Đưa sách đến gần nhịp sống

Một thư viện lớn có sức hút riêng, nhưng người dân cũng cần những điểm đọc gần nhà, thuận tiện và phù hợp với giờ sinh hoạt.

Ở Hàng Châu, sách len lỏi vào nhịp sống qua các phòng đọc trong khu dân cư, nhà sách và các điểm sinh hoạt cộng đồng. Tại phố Phục Hưng Nam, một nhà kho từng bỏ không nay đã trở thành phòng sách “Nam Tinh · Hữu Ý Tứ”. Nằm bên hai quán mì đông khách, không gian này đưa việc đọc đến gần hơn với những sinh hoạt quen thuộc của khu phố.

Theo người sáng lập ông Uông Hải Anh, không gian văn hóa đô thị có thể mang muôn hình vạn trạng, nhưng đều hướng tới một mục tiêu: Gần gũi với con người, tăng sự gắn bó giữa con người và không gian. Khi ấy, “chặng đường cuối cùng” đưa văn hóa đọc đến từng ngõ ngách của thành phố mới được nối thông.

Chuỗi phòng sách “Hữu Ý Tứ”, đặt tại những địa điểm như Bảo tàng Di tích cung Đức Thọ thời Nam Tống, khách sạn Tân Kiều, không gian trải nghiệm hạnh phúc “Đặc Hữu Ái”, bến du thuyền Vũ Lâm Môn, công viên Hàng Cương bên Đại Vận Hà… Mỗi nơi có nét riêng, nhưng đều kết nối, mượn, trả liên thông với Thư viện Công cộng Hàng Châu, đưa việc đọc trở thành một phần đời sống có thể bắt gặp hàng ngày ngay sau một góc phố.

Bình đẳng từ những nhu cầu khác biệt

Mở cửa miễn phí cho mọi người dân là điều kiện quan trọng nhưng chưa đủ. Sách in thông thường vẫn có thể nằm ngoài khả năng tiếp cận của người khiếm thị, hoặc các dịch vụ chỉ vận hành qua điện thoại thông minh có thể gây khó khăn cho người cao tuổi.

Điều lệ năm 2026 khuyến khích cung cấp sách nói, sách chữ lớn, chữ nổi và sách điện tử ở định dạng có thể tiếp cận được cho người gặp khó khăn trong việc đọc. Văn bản cũng yêu cầu cơ sở phục vụ người khuyết tật cung cấp thiết bị hỗ trợ và các dịch vụ cần thiết; đơn vị quản lý cơ sở phải tính đến nhu cầu của người cao tuổi.

Tại Thư viện Tân Hải ở TP. Thiên Tân, ngay từ những năm đầu hoạt động, đã có 1.724 cuốn chữ nổi, cho thấy bên cạnh kiến trúc nổi bật, thư viện cũng dành nguồn tài liệu cho những độc giả có nhu cầu đặc thù.

Tại Thư viện Hàng Châu, biển ưu tiên chỗ ngồi cho người cao tuổi xuất hiện ở khu vực đọc báo, tạp chí. Chi tiết giản dị ấy nhắc rằng chất lượng phục vụ còn nằm ở cách bố trí ghế ngồi, ánh sáng, chỉ dẫn và sự hỗ trợ tại chỗ.

Cơ hội đọc chỉ thực sự đến với mỗi người khi họ có thể sử dụng dịch vụ theo điều kiện của mình.

Xếp hàng chờ một chỗ ngồi bên trang sách

Nếu Hàng Châu gợi suy nghĩ về cánh cửa rộng mở, Thư viện Quốc gia Trung Quốc ở Bắc Kinh cho thấy sức hút của một không gian tri thức đối với mọi đối tượng người dân.

Trong chuyến tham quan thư viện, chúng tôi chứng kiến trăm người đã xếp hàng dài từ bậc thềm xuống quảng trường, uốn khúc qua nhiều lối trước giờ mở cửa hàng tiếng đồng hồ. Chúng tôi phỏng vấn một số học sinh, nghiên cứu sinh và người dân tại đây và được biết, cảnh tượng này không khó bắt gặp dù trong tiết trời mùa Hè nắng tới 30-40 độ C hay những ngày Đông lạnh buốt nhiệt độ rơi xuống âm độ, có những độc giả vẫn đến từ rất sớm kiên nhẫn xếp hàng.

Sức hấp dẫn ấy trước hết đến từ chiều sâu của kho tàng tri thức đồ sộ. Theo Bộ Văn hóa và Du lịch Trung Quốc, đến cuối năm 2024, thư viện lưu giữ hơn 45,24 triệu đơn vị tài liệu. Các bộ sưu tập nổi bật gồm Di thư Đôn Hoàng, Triệu Thành Kim Tạng, Vĩnh Lạc đại điển và bản Tứ khố toàn thư của Văn Tân Các. Tài liệu cổ nhất là những mảnh giáp cốt Ân Khư có niên đại hơn 3.000 năm.

Kho tàng ấy được kết nối với công chúng qua nhiều hình thức. Bảo tàng Điển tịch Quốc gia, đặt trong khu phía Nam của thư viện và mở cửa từ năm 2014, đưa di sản thư tịch đến gần người xem thông qua triển lãm và các hoạt động giáo dục. Những trang sách cổ trở thành điểm khởi đầu cho sự tò mò về lịch sử, chữ viết và hành trình lưu truyền tri thức.

Dịch vụ dành cho trẻ em, không gian nghe nhìn và hỗ trợ người khuyết tật tiếp tục mở rộng khả năng tiếp cận. Nơi lưu giữ ký ức của một quốc gia cũng phục vụ nhu cầu học hỏi của con người ngày nay.

Để người đọc muốn trở lại

Đưa một người đến thư viện lần đầu và khiến họ muốn quay lại là hai việc khác nhau.

Ghi chép thực địa tại Hàng Châu cho thấy sách học thuật, tài liệu pháp luật cùng hiện diện với truyện tranh, báo chí và không gian nghe nhạc. Sự đa dạng tạo nhiều lối vào: Người tìm thông tin thiết thực, người đọc vì sở thích, người cần một khoảng yên tĩnh.

Một thiếu niên có thể bắt đầu bằng truyện tranh; một người cao tuổi có thể tìm đến tờ báo quen thuộc. Khi sở thích được tôn trọng, thư viện có thêm cơ hội để nuôi dưỡng sự gắn bó lâu dài.

Bởi vậy, đánh giá văn hóa đọc cần đi xa hơn số lượng thư viện hay số lượt khách. Cần biết người khiếm thị có tìm được sách phù hợp, người ở xa có mượn được tài liệu, người ít kỹ năng số có được hỗ trợ và người thuộc nhóm thu nhập thấp hoặc làm những công việc lao động chân tay có cảm thấy thoải mái khi bước vào hay không.

Các thư viện tại Trung Quốc có không gian gần gũi, dịch vụ phù hợp và quyền tiếp cận tri thức bình đẳng cho mọi người. (Ảnh NVCC)

Các thư viện tại Trung Quốc có không gian gần gũi, dịch vụ phù hợp và quyền tiếp cận tri thức bình đẳng cho mọi người. (Ảnh NVCC)

Đúng như Tuyên ngôn Thư viện công cộng do UNESCO công bố năm 1994: “Thư viện công cộng là một lực lượng sống động đối với giáo dục, văn hóa và thông tin; là lực lượng thiết yếu nuôi dưỡng hòa bình và đời sống tinh thần thông qua trí tuệ con người.”

Khi một đứa trẻ tìm thấy cuốn sách đầu tiên mình yêu thích, khi một người cao tuổi có chỗ ngồi quen thuộc bên trang báo, khi một người khiếm thị tiếp cận được tài liệu phù hợp, ý nghĩa của thư viện công cộng trở nên cụ thể. Từ những chỗ ngồi bên trang sách ấy, cơ hội học tập suốt đời được mở rộng và đi vào đời sống hằng ngày của mỗi người dân.

Tống Liên Anh - Nguyễn Anh Đức

Nguồn TG&VN: https://baoquocte.vn/kham-pha-suc-hut-cua-he-thong-thu-vien-trung-quoc-470505.html