Bảo vật quốc gia Hộp xá lợi Phật: Dấu tích quý giá của Phật giáo trên xứ Nghệ

Hộp xá lợi Phật là một trong những hiện vật đặc biệt quý hiếm, phản ánh dấu ấn Phật giáo trên vùng đất xứ Nghệ từ nhiều thế kỷ trước.

Trải qua gần 1.400 năm, Bảo vật Hộp xá lợi Phật là di sản đặc biệt quý hiếm, là hiện vật độc bản duy nhất chỉ có ở Nghệ An, là minh chứng đặc biệt quý giá về lịch sử Phật giáo trên vùng đất Nghệ An. (Ảnh: Bích Huệ/TTXVN)

Trải qua gần 1.400 năm, Bảo vật Hộp xá lợi Phật là di sản đặc biệt quý hiếm, là hiện vật độc bản duy nhất chỉ có ở Nghệ An, là minh chứng đặc biệt quý giá về lịch sử Phật giáo trên vùng đất Nghệ An. (Ảnh: Bích Huệ/TTXVN)

Trải qua gần 1.400 năm, Hộp xá lợi Phật (Tháp Nhạn) không chỉ là hiện vật độc bản có giá trị đặc biệt về nghệ thuật chế tác mà còn là chứng tích quan trọng góp phần làm sáng tỏ lịch sử Phật giáo trên vùng đất Nghệ An.

Bảo vật độc bản mang dấu ấn lịch sử gần 1.400 năm

Được phát hiện tại di tích Tháp Nhạn, Nam Đàn (nay thuộc xã Kim Liên, tỉnh Nghệ An) trong cuộc khai quật khảo cổ học năm 1986, Hộp xá lợi Phật là một trong những hiện vật đặc biệt quý hiếm, phản ánh dấu ấn Phật giáo trên vùng đất xứ Nghệ từ nhiều thế kỷ trước.

Bảo vật được chế tác bằng vàng ròng, có kích thước nhỏ gọn với chiều dài 8cm, rộng 5cm, cao 5,5cm, gồm hai bộ phận là thân và nắp. Dù không lớn về kích thước, hiện vật gây chú ý bởi kỹ thuật chế tác tinh xảo cùng hệ thống hoa văn trang trí mang đậm dấu ấn mỹ thuật Phật giáo.

Phần thân hộp được trang trí hoa sen cách điệu chạy quanh, trong khi phần nắp có hình mái nhà với hoa cúc sáu cánh. Sự kết hợp giữa hình dáng, chất liệu và họa tiết tạo nên một tổng thể hài hòa, thể hiện trình độ chế tác kim loại và tư duy thẩm mỹ của người xưa. Những đường nét trang trí không chỉ mang giá trị nghệ thuật mà còn gợi mở những tìm hiểu về biểu tượng văn hóa, tôn giáo trong bối cảnh lịch sử đương thời.

Điểm đặc biệt của hiện vật là bên trong hộp có lớp than tro cùng hai mảnh vật thể màu trắng đục, rất mỏng, được các nhà khảo cổ nhận diện là xá lợi. Đây chính là yếu tố làm nên ý nghĩa đặc biệt của chiếc hộp trong đời sống Phật giáo, gắn với tập tục lưu giữ, tôn trí xá lợi và tín ngưỡng tôn kính Đức Phật.

Theo quan niệm Phật giáo, xá lợi là biểu tượng thiêng liêng, gắn với sự tu tập, từ bi, trí tuệ và giác ngộ. Vì vậy, chiếc hộp không đơn thuần là một sản phẩm thủ công bằng vàng mà còn là hiện vật gắn với thực hành tín ngưỡng, phản ánh đời sống tinh thần của cộng đồng cư dân xưa.

Bảo vật quốc gia Hộp đựng xá lợi Phật làm bằng vàng ròng với những hoa văn tinh xảo, được phát hiện qua cuộc khai quật khảo cổ học vào năm 1986 tại di tích Tháp Nhạn, Nam Đàn (nay thuộc xã Kim Liên, tỉnh Nghệ An). (Ảnh: Bích Huệ/TTXVN)

Bảo vật quốc gia Hộp đựng xá lợi Phật làm bằng vàng ròng với những hoa văn tinh xảo, được phát hiện qua cuộc khai quật khảo cổ học vào năm 1986 tại di tích Tháp Nhạn, Nam Đàn (nay thuộc xã Kim Liên, tỉnh Nghệ An). (Ảnh: Bích Huệ/TTXVN)

Giá trị lịch sử của bảo vật còn được đặt trong mối liên hệ với những phát hiện khảo cổ tại di tích Tháp Nhạn. Trong quá trình khai quật, các nhà nghiên cứu tìm thấy nhiều dấu tích kiến trúc, gạch trang trí hình tượng Phật.

Đặc biệt, một số viên gạch có ghi niên đại “Trinh quán lục niên,” tương ứng năm 632, dưới triều Đường. Đây là căn cứ quan trọng góp phần xác định niên đại của di tích, đồng thời cung cấp thêm tư liệu về bối cảnh lịch sử của việc lưu giữ Hộp xá lợi Phật.

Những phát hiện này cho thấy Tháp Nhạn từng là một không gian kiến trúc Phật giáo có quy mô và dấu ấn văn hóa đáng chú ý. Sự hiện diện của hộp xá lợi cùng các dấu tích kiến trúc, hiện vật liên quan đến Phật giáo góp phần khẳng định vai trò của di tích trong nghiên cứu lịch sử Phật giáo tại khu vực Nghệ An và vùng phụ cận.

Từ góc độ khảo cổ học, Hộp xá lợi Phật là nguồn tư liệu vật chất có giá trị để tìm hiểu quá trình truyền bá Phật giáo, hoạt động tín ngưỡng, nghệ thuật chế tác và giao lưu văn hóa trong khu vực.

Hiện vật cũng góp phần bổ sung những cứ liệu quan trọng về đời sống tôn giáo trên vùng đất Hoan Châu xưa, nơi có vị trí đáng chú ý trong lịch sử và văn hóa khu vực Bắc Trung Bộ.

Trải qua gần 1.400 năm, Hộp xá lợi Phật vẫn giữ được những đặc điểm cơ bản về hình dáng, chất liệu và hoa văn. Theo tư liệu giới thiệu, đây là hiện vật độc bản, chưa có hiện vật tương tự được phát hiện tại Việt Nam. Sự kết hợp giữa tính độc đáo về loại hình, chất liệu quý, kỹ thuật chế tác tinh xảo và giá trị khảo cổ, lịch sử đã tạo nên vị trí đặc biệt của bảo vật.

Với những giá trị nổi bật về lịch sử, văn hóa, khoa học và nghệ thuật, năm 2017, Thủ tướng Chính phủ quyết định công nhận Hộp xá lợi Phật (Tháp Nhạn) là Bảo vật quốc gia. Danh hiệu này không chỉ khẳng định giá trị của hiện vật mà còn đặt ra yêu cầu tiếp tục bảo vệ, nghiên cứu và phát huy di sản trong đời sống đương đại.

Đưa bảo vật đến gần hơn với công chúng

Tối 17/11, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nghệ An tổ chức khai trương Phòng trưng bày chuyên biệt Hộp xá lợi Phật (Tháp Nhạn) tại Bảo tàng Nghệ An-Xô viết Nghệ Tĩnh.

Không gian trưng bày được thiết kế lấy tủ kính bảo vệ Hộp xá lợi Phật làm trung tâm. Phần mái tủ mô phỏng kiến trúc mái chùa với những góc cong mềm mại.

Trên tường, hình ảnh Đức Phật được thể hiện bằng gam màu đỏ, vàng ấm áp. Hệ thống âm thanh mang sắc thái Phật giáo, hương trầm và hiệu ứng khói nhẹ góp phần tạo nên không gian trang nghiêm, thanh tịnh.

Đáng chú ý, phía sau tủ kính được bố trí màn hình LED trong suốt, trình chiếu hình ảnh hiện vật từ nhiều góc độ. Với kích thước chỉ vài cm, việc ứng dụng công nghệ trình chiếu giúp khách tham quan quan sát rõ hơn những chi tiết, đường nét trang trí vốn khó nhận biết bằng mắt thường. Qua đó, giá trị nghệ thuật và kỹ thuật chế tác của bảo vật được giới thiệu trực quan hơn.

Nghi thức Cung rước và chiêm bái Bảo vật quốc gia Hộp đựng Xá lị Phật-Tháp Nhạn. (Ảnh: Bích Huệ/TTXVN)

Nghi thức Cung rước và chiêm bái Bảo vật quốc gia Hộp đựng Xá lị Phật-Tháp Nhạn. (Ảnh: Bích Huệ/TTXVN)

Theo bà Trần Thị Mỹ Hạnh, Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nghệ An, việc khai trương phòng trưng bày là dấu mốc có ý nghĩa trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa của tỉnh. Không gian chuyên biệt không chỉ tạo điều kiện lưu giữ, giới thiệu một bảo vật quý hiếm gắn với chiều sâu lịch sử, văn hóa và Phật giáo mà còn đáp ứng nhu cầu tìm hiểu, chiêm ngưỡng của các nhà nghiên cứu, tăng ni, Phật tử, nhân dân và du khách.

Cùng với không gian giới thiệu Hộp xá lợi Phật, chuyên đề “Phật giáo xứ Nghệ qua cổ vật” góp phần mở rộng góc nhìn về dấu ấn Phật giáo trong đời sống văn hóa địa phương.

Thông qua các hiện vật, tư liệu được giới thiệu, khách tham quan có thêm cơ hội tìm hiểu quá trình hình thành, phát triển của Phật giáo trên vùng đất Nghệ An, đặt bảo vật trong mối liên hệ với những di sản và dấu tích lịch sử khác.

Trước đó, năm 2021, hình ảnh Hộp xá lợi Phật (Tháp Nhạn) đã được giới thiệu trên bộ tem “Bảo vật quốc gia Việt Nam (bộ 2): Đồ vàng.”

Việc hình ảnh bảo vật xuất hiện trên tem bưu chính và nay được trưng bày trong không gian chuyên biệt cho thấy những nỗ lực đưa di sản đến gần hơn với công chúng bằng nhiều hình thức.

Để phát huy hiệu quả giá trị bảo vật, bên cạnh công tác bảo quản và tổ chức trưng bày, việc đẩy mạnh nghiên cứu, số hóa tư liệu, xây dựng nội dung thuyết minh chuyên sâu cũng có ý nghĩa quan trọng.

Đặc biệt, có thể lồng ghép câu chuyện về Hộp xá lợi Phật vào các chương trình giáo dục di sản, tuyến tham quan văn hóa, lịch sử của địa phương. Qua đó, công chúng không chỉ biết đến một hiện vật quý mà còn hiểu rõ hơn những dấu ấn lịch sử, văn hóa đã hình thành và bồi đắp bản sắc xứ Nghệ.

Lan tỏa giá trị di sản Phật giáo xứ Nghệ

Trước lễ khai trương phòng trưng bày, từ 17-18 giờ ngày 17/11, tỉnh Nghệ An tổ chức Lễ cung nghinh Bảo vật quốc gia Hộp xá lợi Phật (Tháp Nhạn) qua nhiều tuyến đường tại đô thị Vinh. Đoàn rước gồm xe dẫn đường của lực lượng Công an, xe cung rước bảo vật, xe đại biểu và 108 xe điện chở Phật tử, nhân dân.

Đoàn xuất phát từ Bảo tàng Nghệ An-Xô viết Nghệ Tĩnh, di chuyển theo các tuyến đường Đào Tấn, Quang Trung, Lê Lợi, Mai Hắc Đế, đường 72m, Lenin, Trường Thi, Trần Phú, Quang Trung, Đào Tấn rồi trở về bảo tàng. Hoạt động nhằm lan tỏa tinh thần đoàn kết, hướng thiện, cầu quốc thái dân an, đồng thời tạo dịp để người dân và du khách tìm hiểu giá trị di sản Phật giáo trên đất Nghệ An.

Hoạt động được tổ chức nhằm lan tỏa tinh thần đoàn kết, hướng thiện, cầu quốc thái dân an; đồng thời tạo dịp để người dân, Phật tử và du khách tìm hiểu giá trị di sản Phật giáo trên đất Nghệ An. (Ảnh: Bích Huệ/TTXVN)

Hoạt động được tổ chức nhằm lan tỏa tinh thần đoàn kết, hướng thiện, cầu quốc thái dân an; đồng thời tạo dịp để người dân, Phật tử và du khách tìm hiểu giá trị di sản Phật giáo trên đất Nghệ An. (Ảnh: Bích Huệ/TTXVN)

Lễ cung nghinh và khai trương phòng trưng bày được tổ chức trong khuôn khổ Tuần Văn hóa-Đại đoàn kết các dân tộc tỉnh Nghệ An năm 2026, diễn ra từ ngày 17-24/11, với chủ đề “Mạch nguồn văn hóa - Sức mạnh đoàn kết.” Chương trình gồm nhiều hoạt động văn hóa, nghệ thuật, giới thiệu di sản, ẩm thực và du lịch tại đô thị Vinh.

Việc đưa Hộp xá lợi Phật vào không gian trưng bày chuyên biệt là bước đi thiết thực trong bảo tồn và phát huy giá trị một di sản đặc biệt của Nghệ An.

Từ một hiện vật được phát hiện qua khai quật khảo cổ, bảo vật ngày nay trở thành cầu nối giúp công chúng tiếp cận những tư liệu quý về lịch sử Phật giáo, nghệ thuật và đời sống văn hóa của cư dân xưa. Qua đó, góp phần khẳng định chiều sâu di sản của xứ Nghệ, đồng thời mở thêm hướng khai thác giá trị văn hóa phục vụ nghiên cứu, giáo dục và phát triển du lịch địa phương./.

(Vietnam+)

Nguồn VietnamPlus: https://www.vietnamplus.vn/bao-vat-quoc-gia-hop-xa-loi-phat-dau-tich-quy-gia-cua-phat-giao-tren-xu-nghe-post1148993.vnp