Khát việc làm sinh viên chấp nhận mắc 'bẫy'

Lương thấp, áp lực cao và những khoản phạt vô lý

Quỹ thời gian hạn hẹp khiến nhiều sinh viên lựa chọn các công việc bán thời gian (part-time) để kiếm thêm thu nhập. Không ký kết hợp đồng lao động, mọi quy định từ thời gian làm việc đến chế độ lương thưởng đều chỉ dựa trên những thỏa thuận miệng hoặc tin nhắn qua loa. Điều này vô hình trung biến thành những chiếc “bẫy” bóc lột sức lao động.

Là sinh viên năm 3 Học viện Báo chí và Tuyên truyền, Đào Thanh Huyền lựa chọn công việc nhân viên phục vụ tại một quán cà phê với mức lương thỏa thuận miệng là 20.000 đồng/giờ. Thế nhưng, áp lực thực tế vượt xa những gì được hứa hẹn. Khi phỏng vấn, chủ quán thỏa thuận ca làm 5 giờ, nhưng thực tế thường xuyên bị kéo giãn lên 6 giờ.

Nhiều sinh viên làm part-time phải ôm đồm cùng lúc nhiều vị trí, từ pha chế đến thanh toán hóa đơn, nhưng thù lao nhận về hoàn toàn không tương xứng với áp lực công việc. Ảnh minh họa.

Không dừng lại ở đó, Thanh Huyền chia sẻ về những khoản phạt “trên trời rơi xuống”: “Nếu đi làm muộn phạt 5.000 đồng/phút, quá 20 phút là mặc định không được chấm công hôm đó. Làm việc riêng, dùng điện thoại hay không để ý khách sẽ bị phạt từ 200.000 đến 500.000 đồng. Thậm chí mất bill (hóa đơn) phải đền đúng giá trị mà không hề có sự báo trước từ chủ hay quản lý”.

Dù Nghị định 293/2025/NĐ-CP của Chính phủ đã quy định rõ mức lương tối thiểu tại địa bàn Vùng I là 25.500 đồng/giờ, nhưng trên thực tế, nhiều sinh viên tại Hà Nội vẫn đang làm việc với mức thù lao 17.000 - 20.000 đồng/giờ. Không hợp đồng lao động, khối lượng công việc lớn cùng hàng loạt quy định phạt tiền vô lý đang đẩy nhiều bạn trẻ vào cảnh kiệt sức cả về thể chất lẫn tinh thần.Thậm chí, vào dịp lễ 30/4, Huyền không được nghỉ và cũng không được tăng thu nhập theo luật quy định về đi làm ngày nghỉ, lễ, tết/

Cùng cảnh ngộ, Nguyễn Vân Hà, sinh viên năm 3 Học viện Báo chí và Tuyên truyền, từng làm nhân viên bán hàng tại một shop quần áo trên địa bàn phường Cầu Giấy (Hà Nội). Mức thù lao của cô là 17.000 đồng/giờ, hoàn toàn qua thỏa thuận miệng. Mức lương thấp, và đi cùng với đó là vô số các khoản phạt tiền vô lý với mức phạt gấp 2, 3 lần một giờ làm của cô: “Chỉ cần treo móc áo ngược mặt, xếp đồ lệch tủ hay để quần áo sai tone màu sẽ phạt 50.000 đồng/lần”. Về chế độ ngày lễ, Vân Hà cũng chỉ nhận mức lương nhân hệ số 1,5 thay vì đúng quy định của pháp luật.

Thu nhập không tương xứng với công sức bỏ ra, tuy nhiên, vì tâm lý “được đồng nào hay đồng nấy”, nhiều bạn trẻ đành chấp nhận mà không biết rằng mình đang bị bóc lột sức lao động.

Mệt mỏi thể xác, bào mòn tinh thần

Việc chấp nhận những thỏa thuận miệng và mức lương tối thiểu không chỉ dừng lại ở câu chuyện thù lao bèo bọt, mà còn kéo theo chuỗi hệ lụy trực tiếp đến cuộc sống, sức khỏe và tinh thần của sinh viên.

Cụ thể, để đáp ứng yêu cầu công việc, Thanh Huyền phải đứng liên tục suốt 5 tiếng, không được phép ngồi dù là để xếp giấy ăn, khiến cơ thể luôn trong trạng thái mệt mỏi. Trong khi đó, công việc của Vân Hà từ lau dọn, là ủi, đến sắp xếp kho đồ và vô số công việc không tên; Ca làm 9 giờ đồng hồ từ sáng đến tối trong những dịp đông khách khiến Vân Hà rơi vào cảnh thường xuyên thiếu ngủ. “Đến trường em hay tranh thủ giờ ra chơi để chợp mắt. Thời gian tiếp xúc với bạn bè gần như không có”, Vân Hà chia sẻ.

Mặt khác, sự mập mờ trong thỏa thuận giúp chủ cơ sở dễ dàng áp dụng các hình phạt vô lý như: phạt 50.000 đồng chỉ vì treo ngược móc áo hay phạt 200.000 - 500.000 đồng khi làm việc riêng. Điều này tạo ra áp lực tâm lý nặng nề, khiến sinh viên luôn có cảm giác lo sợ nhưng đành chịu. Không những vậy, Thanh Huyền còn chia sẻ, môi trường làm việc thiếu lành mạnh, xuất hiện những hành vi rủ rê trốn học, hút thuốc... làm ảnh hưởng tiêu cực đến tâm lý lứa tuổi sinh viên.

“Lá chắn” tự bảo vệ cho sinh viên

Trao đổi về vấn đề này, Luật sư Trần Đức Minh (Công ty Luật TNHH H&M) cho biết, theo quy định tại khoản 2, Điều 15 Bộ luật Lao động 2019, tự do giao kết hợp đồng là nguyên tắc cơ bản trong việc giao kết hợp đồng lao động, theo đó, người sử dụng lao động và người lao động có quyền tự do thỏa thuận các nội dung của hợp đồng lao động, bao gồm tiền lương, việc trả lương, … với điều kiện nội dung của thỏa thuận đó không trái với quy định của pháp luật.

Theo khoản 2 Điều 90 Bộ luật Lao động 2019 quy định như sau: “Mức lương theo công việc hoặc chức danh không được thấp hơn mức lương tối thiểu”. Hiện nay, theo quy định tại Nghị định số 293/2025/NĐ-CP ngày 10/11/2025 của Chính phủ (có hiệu lực kể từ ngày 01/01/2026, thay thế Nghị định số 74/2024/NĐ-CP), mức lương tối thiểu được quy định cụ thể cho 4 vùng như sau:

Vùng I: 5.310.000 đồng/tháng, 25.500 đồng/giờ

Vùng II: 4.730.000 đồng/tháng, 22.700 đồng/giờ

Vùng III: 4.140.000 đồng/tháng, 20.000 đồng/giờ

Vùng IV: 3.700.000 đồng/tháng, 17.800 đồng/giờ.

Căn cứ các quy định nêu trên, mọi thỏa thuận về mức lương của người lao động thấp hơn mức lương tối thiểu đều được coi là trái pháp luật và không được pháp luật công nhận.

Về chế tài xử lý, Luật sư Trần Đức Minh cho biết thêm, hành vi trả lương thấp hơn mức lương tối thiểu do Chính phủ quy định sẽ bị xử phạt vi phạm hành chính theo Điều 23 Nghị định số 283/2026/NĐ-CP (có hiệu lực từ 10/9/2026, thay thế Nghị định 74). Cụ thể, mức phạt tiền đối với tổ chức vi phạm dao động từ 5.000.000 đồng đến 75.000.000 đồng tùy theo số lượng người lao động bị ảnh hưởng (mức phạt đối với cá nhân bằng 1/2 tổ chức).

Ngoài việc bị xử phạt vi phạm hành chính, chủ cơ sở còn phải thực hiện một hoặc một số biện pháp khắc phục hậu quả được quy định tại khoản 5, Điều 23 Nghị định số 283/2026/NĐ-CP. Bao gồm:

Buộc người sử dụng lao động trả đủ tiền lương cộng với khoản tiền lãi của số tiền lương chậm trả, trả thiếu cho người lao động tính theo mức lãi suất tiền gửi không kỳ hạn cao nhất của các ngân hàng thương mại nhà nước công bố tại thời điểm xử phạt đối với hành vi vi phạm quy định tại khoản 2, khoản 3 Điều này;

Buộc người sử dụng lao động trả đủ khoản tiền tương đương với mức đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp cộng với khoản tiền lãi của số tiền đó tính theo mức lãi suất tiền gửi không kỳ hạn cao nhất của các ngân hàng thương mại nhà nước công bố tại thời điểm xử phạt cho người lao động đối với hành vi vi phạm quy định tại khoản 4 Điều này.

Lao động trẻ cần chủ động bảo vệ quyền lợi của mình trước khi lựa chọn công việc làm thêm.

Để phòng ngừa rủi ro, Luật sư Trần Đức Minh khuyến cáo người lao động trẻ cần chủ động xác minh thông tin cơ sở tuyển dụng, cảnh giác với các yêu cầu đặt cọc tiền hay giữ giấy tờ. Trước khi nhận việc, cần thống nhất rõ ràng qua văn bản hoặc tin nhắn về mức lương, thời gian làm việc, chế độ làm thêm giờ và các khoản khấu trừ. Khi bắt đầu làm việc, sinh viên nên yêu cầu giao kết hợp đồng đúng quy định, từ chối các khoản phạt tiền tùy tiện và chủ động lưu trữ tài liệu, tin nhắn, bảng chấm công ngay từ ngày đầu để làm căn cứ bảo vệ quyền lợi khi phát sinh tranh chấp.