Khi AI cùng Đông - Tây y gia nhập cuộc chiến chống ung thư

Sự kiện quy tụ 500 chuyên gia đầu ngành trong nước và quốc tế không chỉ là dịp nhìn lại chặng đường 41 năm phát triển của một trong những trung tâm ung bướu hàng đầu cả nước, mà còn là một bản lề quan trọng, đánh dấu sự hội tụ của 3 xu hướng lớn: sức mạnh tính toán của AI, chiến lược điều trị cá thể hóa và sự dung hòa giữa y học hiện đại với y học cổ truyền (YHCT). Tại hội nghị có nhiều ý kiến đánh giá từ thực trạng gánh nặng ung thư tại Việt Nam (VN) cho đến thảo luận đưa ra những giải pháp mang tính bước ngoặt nhằm thay đổi cục diện cuộc chiến trường kỳ này.

Khi bệnh nhân đến quá muộn

Dù đã có nhiều tiến bộ vượt bậc, các số liệu được công bố tại hội nghị vẫn khiến không ít người tham dự trăn trở. Theo GLOBOCAN, mỗi năm VN ghi nhận khoảng 180.000 ca mắc mới và hơn 120.000 trường hợp tử vong do ung thư. Điểm nghẽn lớn nhất không nằm ở khả năng điều trị, mà là thời điểm phát hiện: Từ 50% - 80% BN được chẩn đoán khi bệnh đã bước vào giai đoạn 3 hoặc 4.

GS.BS Nguyễn Chấn Hùng - Chủ tịch Danh dự Hội Ung thư Việt Nam phát biểu

TS.BS Diệp Bảo Tuấn - Giám đốc BV Ung bướu TPHCM - chỉ ra 2 "bệ phóng" chính của gánh nặng này: Già hóa dân số và lối sống thiếu lành mạnh. Nếu yếu tố di truyền chỉ chiếm một phần nhỏ, thì đến 2/3 số ca ung thư liên quan đến môi trường và hành vi: khói thuốc lá, rượu bia, béo phì, ô nhiễm không khí, lối sống tĩnh tại... Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết: Thay vì chỉ "chữa cháy" khi bệnh đã quá nặng, ngành Y tế cần chuyển trọng tâm sang tầm soát, phát hiện sớm và quản lý nguy cơ.

Mô hình Ningen Dock của Nhật Bản với hệ thống khám sức khỏe định kỳ toàn diện đã vận hành hơn 70 năm được nhắc đến như hình mẫu lý tưởng. Việc phát hiện ung thư từ khi chưa có triệu chứng giúp cải thiện đáng kể tiên lượng sống đồng thời giảm chi phí điều trị cho cả gia đình và xã hội (XH). Tại BV Ung bướu TPHCM, các phác đồ tầm soát theo nhóm nguy cơ cao đang dần được cá thể hóa, hướng đến những đối tượng như người hút thuốc lâu năm, sống trong vùng ô nhiễm hoặc có tiền sử gia đình mắc ung thư.

AI - "siêu nhân" trong phòng xạ trị và chẩn đoán hình ảnh

Nếu như cách đây 1 thập kỷ, AI trong y học vẫn còn là khái niệm xa vời, thì tại hội nghị này đã trở thành "ngôi sao sáng" với những ứng dụng thực tiễn rõ ràng. Điển hình là trong lĩnh vực xạ trị: Trước đây, 1 bác sĩ (BS) có thể mất khoảng 4 tiếng để lập kế hoạch xạ trị cho 1 BN - quá trình đòi hỏi sự tỉ mỉ và chính xác tuyệt đối; thì ngày nay, với sự hỗ trợ của AI, thời gian đó được rút ngắn xuống chỉ còn khoảng 2 phút, mà độ chính xác còn cao hơn.

Không dừng lại ở đó, AI còn được ứng dụng trong phân tích hình ảnh y khoa (CT, MRI) để phát hiện những tổn thương nhỏ nhất mà mắt thường có thể bỏ qua, hỗ trợ phát hiện đột biến gen để lựa chọn liệu pháp nhắm trúng đích, đặc biệt là tầm soát ung thư phổi qua CT liều thấp. Về bản chất, AI không thay thế BS, mà trở thành "đồng minh đắc lực" giúp BS giải phóng thời gian cho các quyết định lâm sàng phức tạp đồng thời giảm thiểu sai sót do yếu tố con người. Đây chính là bước chuyển từ y học kinh nghiệm sang y học chính xác dựa trên DL lớn.

TS.BS Diệp Bảo Tuấn - Giám đốc Bệnh viện Ung bướu TPHCM - phát biểu

"Hệ sinh thái ung thư” và chiến lược điều trị đa mô thức

Một trong những bài phát biểu để lại ấn tượng sâu sắc nhất đến từ GS.BS Nguyễn Chấn Hùng - Chủ tịch Danh dự Hội Ung thư VN. Ông nhấn mạnh: Ung thư không còn được nhìn nhận đơn thuần là 1 khối u riêng lẻ, mà là "hệ sinh thái sinh học phức tạp" mà trong đó tế bào ung thư có khả năng tương tác, "điều khiển" môi trường vi mô xung quanh, thậm chí lẩn trốn hệ miễn dịch và phát triển cơ chế kháng thuốc.

Nhận thức này đã làm thay đổi hoàn toàn triết lý điều trị. Thay vì trông chờ vào "phép màu" từ phương pháp duy nhất (phẫu thuật cắt bỏ, hóa trị tấn công hay xạ trị tiêu diệt), các BS ngày nay chủ trương phối hợp đồng thời nhiều phương pháp trong 1 chiến lược "đa mô thức" (multimodality). Đó có thể là sự kết hợp giữa liệu pháp nhắm trúng đích (targeted therapy) để vô hiệu hóa tín hiệu phát triển của tế bào ung thư, liệu pháp miễn dịch (immunotherapy) nhằm kích hoạt lại hệ thống phòng thủ của cơ thể, cùng với xạ trị chính xác và phẫu thuật nội soi ít xâm lấn.

Sự phối hợp này không chỉ gia tăng hiệu quả tiêu diệt khối u, mà còn hạn chế tối đa tổn thương đến các cơ quan lành, từ đó nâng cao chất lượng sống cho BN - mục tiêu đã được đặt ngang hàng với kéo dài sự sống.

Y học cổ truyền - "vệ tinh" không thể thiếu trong chăm sóc toàn diện

Một điểm nhấn đặc biệt khác của hội nghị là sự tham gia chính thức của YHCT vào các phiên thảo luận về chăm sóc toàn diện. Không còn là những tranh luận kiểu "Đông - Tây y cái nào hơn", các chuyên gia tại BV Ung bướu TPHCM đã có cách tiếp cận thực dụng và nhân văn hơn. Theo TS.BS Diệp Bảo Tuấn, YHCT hiện chưa có đủ bằng chứng khoa học để thay thế các phương pháp điều trị ung thư chuẩn mực (hóa trị, xạ trị, liệu pháp đích...), nhưng nó hoàn toàn có thể đóng vai trò hỗ trợ đắc lực.

Từ năm 2025, BV đã thành lập Khoa Phục hồi chức năng YHCT, tích hợp các phương pháp như châm cứu, xoa bóp bấm huyệt, khí công, dinh dưỡng học cổ truyền vào quá trình chăm sóc BN ung thư. Một khảo sát nội bộ cho thấy có tới 76% người bệnh có nhu cầu sử dụng YHCT như giải pháp song hành nhằm giảm các tác dụng phụ như buồn nôn, mệt mỏi, đau nhức sau hóa trị hoặc cải thiện thể trạng, tăng cường miễn dịch trong quá trình điều trị.

Đây không phải là sự "ép buộc" hay "khoa trương" công dụng, mà là sự công nhận từ thực tiễn lâm sàng: Y học hiện đại giỏi trong việc "diệt quân thù” (tế bào ung thư), nhưng đôi khi lại "bỏ quên doanh trại" (cơ thể người bệnh). Y học cổ truyền, với những can thiệp nhẹ nhàng hỗ trợ vỗ về "doanh trại" ấy, giúp BN có đủ sức khỏe về thể chất lẫn tinh thần để hoàn thành các phác đồ điều trị hiện đại. Đó chính là tinh thần của "y học tích hợp" (integrative medicine) đang được nhiều nước tiên tiến áp dụng.

Từ lý thuyết đến thực hành, lấy người bệnh làm trung tâm

Kết nối tất cả xu hướng trên AI, đa mô thức, Đông - Tây y chính là nguyên lý của y học cá thể hóa. Không còn 1 phác đồ "công thức" chung cho tất cả BN ung thư. Thay vào đó, mỗi BN sẽ được phân tích hồ sơ sinh học độc nhất của họ: dấu ấn gen (genomic profile), đặc điểm miễn dịch, thể trạng, dinh dưỡng, thậm chí cả yếu tố tâm lý xã hội.

Các báo cáo từ Bệnh viện K, BV Trung ương Huế và một số đối tác từ Singapore, Malaysia đã chia sẻ nhiều mô hình tiên tiến: Sử dụng AI để phân tích DL lớn, từ đó dự đoán đáp ứng của từng BN với loại thuốc đích nào đó; thiết kế phác đồ xạ trị dựa trên hình thái khối u từng người; hay phối hợp với chuyên gia dinh dưỡng và YHCT để xây dựng chế độ chăm sóc hỗ trợ riêng biệt. Tất cả hướng đến mục tiêu duy nhất: Không chỉ "chữa bệnh", mà chữa "người bệnh" trong tổng thể các mối quan hệ thể chất - tinh thần - xã hội của họ.

Hội nghị Khoa học kỹ thuật BV Ung bướu TPHCM năm 2026 thực sự là cột mốc đáng nhớ. Nó không chỉ cập nhật những tiến bộ về AI hay liệu pháp miễn dịch, mà còn gửi đi thông điệp rất rõ ràng: Chống ung thư không còn là cuộc chiến đơn độc của phẫu thuật hay hóa trị, đó là cuộc chiến tổng lực, có sự tham gia của AI, của bộ gen học, của cả những cây kim châm cứu và bài thuốc cổ truyền, tất cả đặt dưới mục tiêu tối thượng là vì sự sống và chất lượng sống của con người.

Mặc dù vậy, cũng phải thẳng thắn nhìn nhận rằng khoảng cách giữa các BV tuyến Trung ương và tuyến cơ sở, giữa thành thị và nông thôn vẫn còn rất lớn. Việc ứng dụng AI và y học cá thể hóa đòi hỏi chi phí khổng lồ cùng nguồn nhân lực trình độ cao. Và trên hết, thách thức lớn nhất vẫn là làm sao thay đổi hành vi, nhận thức của cộng đồng, để không còn cảnh 70% BN đến BV khi đã quá muộn.

Dẫu vậy, những tín hiệu từ hội nghị năm 2026 cho thấy chúng ta đang đi đúng hướng. Bằng cách kết hợp sức mạnh công nghệ với sự tinh tế của YHCT và lấy cá thể hóa làm kim chỉ nam, ngành Ung thư VN đang từng bước biến cuộc chiến tưởng chừng bất khả thi thành một hành trình đầy hy vọng. Và có lẽ, đó chính là ý nghĩa sâu sắc nhất của một nền y học "lấy người bệnh làm trung tâm" trong thời đại mới.