Khi châu Âu bắt đầu 'học' từ Ukraine

Trong khoảng 18 tháng qua, lĩnh vực quốc phòng châu Âu đã chứng kiến một bước chuyển đáng chú ý. Theo một bài viết trên tạp chí Modern Diplomacy có tựa đề Cách Ukraine trở thành đối tác quốc phòng quan trọng nhất của châu Âu năm 2026, điều đặc biệt là sự thay đổi này không bắt nguồn từ các hội nghị thượng đỉnh, Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) hay những văn kiện chính sách tại Liên minh châu Âu (EU), mà đến từ chính Ukraine, quốc gia liên tục ở trong tình trạng xung đột kể từ năm 2022.

Nếu trước đây Ukraine chủ yếu được nhìn nhận như bên nhận hỗ trợ quân sự, thì đến năm 2026, nước này đang dần trở thành một trung tâm công nghệ và sản xuất quốc phòng có ảnh hưởng ngày càng lớn đối với châu Âu.

Năm 2024, Ukraine sản xuất khoảng 2,2 triệu máy bay không người lái (UAV). Đến năm 2025, con số này tăng lên 4,5 triệu. Đáng chú ý, phần lớn không còn là các mẫu UAV thương mại cải tiến đơn giản như giai đoạn đầu xung đột, mà là những hệ thống tấn công tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI), có khả năng chống tác chiến điện tử, hoạt động tầm xa và tấn công mục tiêu cách hàng nghìn km.

Một ví dụ tiêu biểu là UAV Sichen, ra mắt hồi tháng 4, được thiết kế chuyên biệt để hoạt động trong môi trường gây nhiễu điện tử mạnh và phục vụ các đòn tấn công nhằm vào hạ tầng năng lượng.

Điều khiến các hệ thống này thu hút sự chú ý không chỉ nằm ở công nghệ, mà còn ở thực tế chúng đã được kiểm nghiệm trực tiếp trên thực địa, điều mà phần lớn các chương trình quốc phòng thời bình tại châu Âu khó có được.

Ukraine và cuộc cách mạng quốc phòng của châu Âu

Theo Modern Diplomacy, tác động lớn nhất từ cuộc cách mạng UAV của Ukraine không nằm ở số lượng, mà ở tốc độ đổi mới.

Trong các chương trình quốc phòng truyền thống của châu Âu, quá trình từ thiết kế đến triển khai một hệ thống vũ khí thường kéo dài nhiều năm, thậm chí hàng thập kỷ. Trong khi đó, chu trình phát triển của Ukraine chỉ diễn ra trong vài tuần.

Một lỗ hổng được phát hiện trên thực địa đầu tuần có thể được khắc phục chỉ sau vài ngày, trước khi phiên bản nâng cấp tiếp tục xuất hiện ở tiền tuyến vào tuần kế tiếp.

Nhịp độ đổi mới này, được duy trì liên tục trong nhiều năm xung đột, đã giúp Ukraine tích lũy lượng kinh nghiệm tác chiến thực tế mà nhiều quân đội NATO phải mất hàng thập kỷ huấn luyện mới có thể đạt được.

Xung đột tại Iran càng khiến các nước phương Tây nhận ra ý nghĩa chiến lược của xu hướng này.

Khi Iran sử dụng số lượng lớn UAV giá rẻ nhằm vào các mục tiêu quân sự và hạ tầng của Mỹ tại Trung Đông, Washington và các đồng minh buộc phải sử dụng tên lửa Patriot, Hệ thống phòng thủ tên lửa tầm cao giai đoạn cuối (THAAD) cùng nhiều hệ thống phòng thủ đắt đỏ để đánh chặn.

Điều này làm lộ rõ bài toán chi phí: một UAV giá chỉ vài nghìn USD có thể buộc đối phương phải dùng tên lửa trị giá hàng trăm nghìn USD để đối phó.

Đối với các bộ quốc phòng châu Âu, thông điệp được rút ra khá rõ ràng: trong các cuộc xung đột tương lai, ưu thế có thể thuộc về bên sở hữu số lượng lớn hệ thống tự hành giá rẻ, có thể sản xuất và thay thế với tốc độ cao.

Phản ứng của châu Âu diễn ra nhanh hơn đáng kể so với thông lệ trước đây.

Tháng 12/2025, liên doanh Quantum Frontline Industries được thành lập giữa Frontline Robotics của Ukraine và Quantum Systems của Đức. Mô hình này kết hợp kinh nghiệm tác chiến của Ukraine với năng lực sản xuất công nghiệp của Đức để phát triển các dòng UAV trinh sát và tấn công.

Đến tháng 4 vừa qua, Berlin tiếp tục ký thỏa thuận với Kiev nhằm sản xuất hàng nghìn UAV tấn công tự hành tích hợp AI trên lãnh thổ Đức mỗi năm.

Cùng thời điểm, Pháp, Đức, Italy, Ba Lan và Anh công bố dự án Các thiết bị tác chiến giá rẻ và hệ thống tự hành" (LEAP) với sự tham gia của chuyên gia Ukraine.

Ngoài ra, nhiều doanh nghiệp Ukraine cũng bắt đầu mở rộng hoạt động sang châu Âu thông qua các liên doanh với Đan Mạch, Lithuania và một số quốc gia Baltic.

Tổng thống Volodymyr Zelenskyy thậm chí đã khai trương 10 trung tâm xuất khẩu quốc phòng Ukraine tại châu Âu.

Những động thái này cho thấy Ukraine không còn đơn thuần là bên tiếp nhận viện trợ quân sự, mà đang từng bước trở thành một mắt xích quan trọng trong chuỗi công nghiệp quốc phòng của châu Âu.

Châu Âu trước một trật tự an ninh mới

Tuy nhiên, tác giả bài báo trên Modern Diplomacy nhận định, sự phát triển nhanh chóng của công nghệ UAV không đồng nghĩa châu Âu đã giải quyết được các điểm yếu chiến lược lớn hơn.

Trước hết, UAV mang lại lợi thế rõ rệt ở cấp độ chiến thuật và tác chiến, nhưng chưa thể thay thế hoàn toàn các năng lực tấn công tầm xa quy mô lớn mà nhiều nước châu Âu vẫn thiếu hụt.

Một UAV có thể tấn công mục tiêu cách xa hàng nghìn km, nhưng để phá hủy các sở chỉ huy kiên cố, mạng lưới phòng không hoặc trung tâm hậu cần nằm sâu trong lãnh thổ đối phương vẫn cần những hệ thống quân sự phức tạp hơn nhiều.

Theo ước tính của giới chức quốc phòng EU, trong kịch bản xảy ra xung đột với Nga, riêng việc bảo vệ Lithuania có thể cần tới khoảng ba triệu UAV mỗi năm. Con số này cho thấy năng lực sản xuất hiện tại của châu Âu, dù tăng nhanh, vẫn còn khá xa so với nhu cầu của một cuộc xung đột quy mô lớn.

Một số chương trình như hệ thống AI mạng lưới nhắm mục tiêu Uranos KI của Đức hay hệ thống Tác chiến kỹ thuật số trinh sát & tấn công (ASGARD) của Anh được xem là bước tiến quan trọng hướng tới năng lực tác chiến thế hệ mới.

Tuy nhiên, phần lớn các dự án vẫn đang trong giai đoạn phát triển và phụ thuộc vào cam kết chính trị cũng như ngân sách dài hạn – điều vốn không phải lúc nào cũng ổn định trong lịch sử quốc phòng châu Âu.

Bên cạnh đó là những tranh luận ngày càng lớn về vai trò của AI trong xung đột hiện đại. Nhiều hệ thống UAV mới có khả năng tự động nhận diện mục tiêu, phân tích dữ liệu và hỗ trợ ra quyết định tấn công với tốc độ rất cao.

Hiện tại, phần lớn các hệ thống vẫn yêu cầu con người phê duyệt đòn tấn công cuối cùng. Tuy nhiên, mức độ tự hành ngày càng lớn đang đặt ra những câu hỏi pháp lý và đạo đức mà châu Âu chưa có lời giải rõ ràng.

Hồi tháng Một, Nghị viện EU đã thông qua nghị quyết liên quan tới UAV và các hệ thống tác chiến mới, thừa nhận rằng sự phổ biến của vũ khí tự hành đang làm thay đổi bản chất chiến trường hiện đại. Tuy nhiên, đến nay châu Âu vẫn chưa xây dựng được một khuôn khổ pháp lý thống nhất liên quan trách nhiệm trong các quyết định tấn công do AI hỗ trợ hoặc tự động thực hiện.

Trong khi công nghệ phát triển với tốc độ rất nhanh, các quy định kiểm soát dường như vẫn chưa theo kịp. Có lẽ thay đổi quan trọng nhất lại nằm ở khía cạnh ít được chú ý hơn cả: Ukraine đang dần chuyển từ vị thế “được bảo vệ” sang vai trò giúp châu Âu định hình lại năng lực tự bảo vệ của chính mình.

Thông qua các liên doanh công nghiệp, các chương trình hợp tác công nghệ và kinh nghiệm thực địa, Ukraine đang mang tới cho châu Âu điều mà nhiều năm tập trận NATO khó có thể tạo ra: kiến thức tác chiến trong một cuộc xung đột cường độ cao hiện đại.

Đối với nhiều nhà phân tích, đây có thể là bước chuyển quan trọng nhất của quốc phòng châu Âu trong nhiều năm qua. Một cấu trúc công nghiệp quốc phòng mới đang hình thành, trong đó châu Âu không còn phụ thuộc hoàn toàn vào kho dự trữ, công nghệ hay năng lực sản xuất quân sự của Mỹ như trước. Và trong cấu trúc mới đó, Ukraine đang nổi lên như một đối tác quốc phòng ngày càng quan trọng của châu Âu.