Khi doanh nghiệp phát triển quá nhanh, văn hóa sẽ bị thử thách ra sao?

Ở giai đoạn khởi đầu, văn hóa thường tồn tại một cách tự nhiên. Nhà sáng lập làm gì, nói gì, tin vào điều gì thì đội ngũ sẽ hành xử theo đúng tinh thần đó. Mọi người gần nhau, giao tiếp trực tiếp, hiểu ngầm nhau mà không cần nhiều quy tắc. Nhưng khi doanh nghiệp phát triển nhanh, số lượng nhân sự tăng lên, cấp quản lý xuất hiện, khoảng cách giữa lãnh đạo và nhân viên mở rộng, văn hóa không còn tự lan tỏa như trước. Nếu không được định hình và dẫn dắt có chủ đích, nó sẽ bị thay thế bằng những thói quen chắp vá, thậm chí là những giá trị lệch chuẩn.

Thử thách lớn nhất của văn hóa khi doanh nghiệp tăng trưởng nóng nằm ở sự không nhất quán. Nhân sự mới được tuyển nhanh để đáp ứng nhu cầu vận hành, nhưng lại không được “ngấm” tinh thần cốt lõi của tổ chức. Mỗi người mang theo một hệ giá trị riêng từ nơi cũ, mỗi quản lý trung gian áp dụng một phong cách khác nhau. Dần dần, doanh nghiệp có chung logo nhưng không còn chung cách nghĩ, cách làm. Khi đó, xung đột nội bộ không còn là cá nhân, mà trở thành xung đột văn hóa.

Phát triển quá nhanh cũng khiến doanh nghiệp dễ đánh đổi văn hóa để lấy hiệu quả ngắn hạn.

Một rủi ro khác thường bị xem nhẹ là sự thay đổi vai trò của nhà sáng lập. Khi doanh nghiệp nhỏ, người đứng đầu trực tiếp truyền cảm hứng và kiểm soát chất lượng hành vi. Nhưng khi quy mô mở rộng nhanh, nhà sáng lập buộc phải rút khỏi vận hành chi tiết để tập trung vào chiến lược. Nếu không kịp xây dựng đội ngũ kế thừa và cơ chế duy trì văn hóa, khoảng trống lãnh đạo sẽ xuất hiện. Văn hóa lúc này không chết ngay, nhưng bắt đầu biến dạng một cách âm thầm qua những quyết định nhỏ mỗi ngày.

Phát triển quá nhanh cũng khiến doanh nghiệp dễ đánh đổi văn hóa để lấy hiệu quả ngắn hạn. Áp lực doanh số, tiến độ và lợi nhuận khiến lãnh đạo dễ bỏ qua các chuẩn mực đã từng đề cao. Những hành vi đi ngược giá trị cốt lõi nhưng mang lại kết quả trước mắt được chấp nhận. Thông điệp gửi đến đội ngũ lúc này rất rõ ràng, dù không nói ra: kết quả quan trọng hơn cách làm. Một khi thông điệp này lặp lại đủ nhiều, văn hóa trách nhiệm và chính trực sẽ dần bị xói mòn.

Để vượt qua giai đoạn thử thách này, doanh nghiệp cần chuyển từ việc “sống bằng văn hóa” sang “quản trị văn hóa”. Văn hóa không thể chỉ tồn tại trong lời nói hay ký ức về những ngày đầu. Nó cần được cụ thể hóa thành các chuẩn mực hành vi rõ ràng, được lồng ghép vào quy trình tuyển dụng, đào tạo, đánh giá và khen thưởng. Khi mọi người hiểu rằng văn hóa không phải là cảm nhận cá nhân, mà là tiêu chuẩn chung để ra quyết định và hành động, tổ chức mới giữ được sự thống nhất trong tăng trưởng.

Vai trò của lãnh đạo trong giai đoạn này càng trở nên then chốt. Lãnh đạo không chỉ nói về văn hóa, mà phải sống với nó trong những quyết định khó khăn nhất. Khi phải chọn giữa tăng trưởng nhanh nhưng đánh đổi giá trị, hay tăng trưởng chậm hơn nhưng bền vững, lựa chọn của lãnh đạo sẽ định hình tương lai văn hóa doanh nghiệp rõ hơn bất kỳ khẩu hiệu nào. Đội ngũ luôn quan sát rất kỹ điều đó.

Doanh nghiệp phát triển nhanh là một thành tựu đáng tự hào, nhưng cũng là phép thử khắc nghiệt nhất đối với văn hóa. Nếu xem văn hóa là nền móng chứ không phải phần trang trí, doanh nghiệp sẽ biết cách gia cố nó trước khi xây thêm tầng mới. Tăng trưởng bền vững không đến từ việc chạy nhanh nhất, mà đến từ khả năng giữ cho tổ chức vẫn là chính mình khi mọi thứ xung quanh thay đổi. Đây chính là bản lĩnh quản trị mà bất kỳ chủ doanh nghiệp nào cũng cần rèn luyện khi bước vào giai đoạn phát triển mạnh.

ThS. Trần Gia Thông