Khi khoa học trở thành điểm đến hấp dẫn ở Gia Lai

Trung tâm Khám phá Khoa học và Đổi mới Sáng tạo tổ chức cuộc thi Robotacon. (Ảnh: Xuân Anh)

Từ một không gian phổ biến tri thức, Trung tâm đang từng bước trở thành điểm hẹn của du lịch khoa học, giáo dục STEM và trải nghiệm công nghệ, góp thêm một sắc màu mới cho hành trình khám phá Gia Lai.

Nơi khoa học trở nên gần gũi

Gia Lai vốn hấp dẫn du khách bởi những giá trị đặc trưng của đại ngàn, biển xanh, văn hóa và lịch sử. Nhưng trong hành trình làm mới sản phẩm du lịch, một không gian dành cho khoa học và công nghệ đang mở ra một cách khám phá khác: khám phá bằng tri thức, trải nghiệm và sự tò mò.

Đó là Trung tâm Khám phá Khoa học và Đổi mới Sáng tạo thuộc Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Gia Lai.

Ra đời năm 2015 với sứ mệnh “Đưa khoa học đến gần hơn với công chúng”, Trung tâm được xây dựng theo hướng phổ biến khoa học, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và giáo dục STEM. Theo tài liệu của Trung tâm, đây là mô hình cấp tỉnh đầu tiên và duy nhất trên cả nước chuyên sâu về phổ biến khoa học, đổi mới sáng tạo và giáo dục STEM.

Điểm đặc biệt của Trung tâm là khoa học không được giới thiệu theo cách khô cứng. Thay vào đó, những kiến thức vốn chỉ xuất hiện trong sách vở hay phòng học được chuyển hóa thành các mô hình trực quan, hoạt động tương tác và trải nghiệm thực tế. Người tham quan có thể quan sát, khám phá và đặt câu hỏi; học sinh có cơ hội tiếp cận khoa học thông qua những hoạt động phù hợp với lứa tuổi.

Chính cách tiếp cận này khiến Trung tâm trở thành một điểm đến có sức hấp dẫn riêng trong Năm Du lịch quốc gia - Gia Lai 2026. Không chỉ bổ sung một sản phẩm mới cho hành trình du lịch của địa phương, Trung tâm còn mở ra cách kết hợp giữa tham quan, giáo dục và trải nghiệm công nghệ.

Đầu năm nay, Trung tâm nằm trong hành trình “Du Xuân hữu nghị” dành cho các Đại sứ, Tổng Lãnh sự nhân dịp khai mạc Năm Du lịch quốc gia. Việc một không gian khoa học xuất hiện trong hành trình giới thiệu những điểm đến tiêu biểu của Gia Lai cho các đại diện ngoại giao cho thấy vị trí ngày càng rõ nét của du lịch khoa học trong bức tranh du lịch của tỉnh.

Không chỉ đón khách tại Trung tâm, hoạt động phổ biến khoa học còn được đưa đến nhiều địa bàn khác nhau. Ngày hội STEM năm 2026 tại phường Pleiku thu hút gần 2.000 học sinh cùng đại diện các cơ quan, trường học, doanh nghiệp và đội ngũ giáo viên tham gia. Trung tâm cũng phối hợp tổ chức chương trình “Em yêu khoa học” tại phường Ayun Pa và “Chuyến xe tri thức” tại 10 điểm trường vùng sâu, vùng xa trên địa bàn tỉnh.

Những chương trình ấy cho thấy một cách làm chủ động: đưa khoa học đến với cộng đồng thay vì chỉ chờ cộng đồng tìm đến khoa học. Đặc biệt, với học sinh ở những địa bàn còn xa các trung tâm khoa học lớn, một buổi trải nghiệm có thể trở thành cơ hội đầu tiên để các em trực tiếp tiếp xúc với công nghệ, STEM và những ý tưởng sáng tạo.

Ở góc độ đó, giá trị của Trung tâm không chỉ nằm ở số lượt khách hay những mô hình trưng bày, mà còn ở khả năng khơi dậy sự tò mò và niềm yêu thích khoa học - những yếu tố có ý nghĩa lâu dài đối với việc hình thành nguồn nhân lực khoa học, công nghệ trong tương lai.

Show bóng đèn led Tesla tại Trung tâm. (Ảnh: Xuân Anh)

Từ điểm đến trải nghiệm đến hệ sinh thái đổi mới sáng tạo

Nếu hoạt động trải nghiệm là “cánh cửa” đưa công chúng đến với khoa học, thì nghiên cứu và đổi mới sáng tạo lại là nền tảng để Trung tâm liên tục làm mới cánh cửa ấy.

Trong 3 kỳ Hội thi Sáng tạo Kỹ thuật Bình Định gần nhất, Trung tâm đã gửi dự thi 7 giải pháp và giành 5 giải thưởng. Thành tích này cho thấy những sản phẩm được nghiên cứu không chỉ phục vụ hoạt động trưng bày, trải nghiệm mà còn hướng đến các ứng dụng cụ thể trong thực tế.

Tại Hội thi lần thứ 12, giai đoạn 2020-2021, Trung tâm lần đầu tham gia và giành hai giải khuyến khích với các giải pháp “Ứng dụng Internet vạn vật (IoT)” và “Mô hình sân khấu khoa học tương tác”. Đến Hội thi lần thứ 13, giải pháp “Phân tích cảm xúc khách tham quan bằng trí tuệ nhân tạo (AI)” giành giải ba.

Dấu ấn nổi bật nhất là tại Hội thi lần thứ 14, giai đoạn 2024-2025, khi Trung tâm giành giải nhất với giải pháp “Hệ thống giám sát và dự báo thông minh tình trạng bầu trời phục vụ hoạt động thiên văn tại Đài thiên văn Quy Nhơn”. Giải pháp do Thạc sĩ Võ Lê Minh và cộng sự nghiên cứu, ứng dụng học máy nhằm bảo vệ thiết bị và tối ưu hóa hoạt động quan sát cộng đồng. Cùng với đó, “Hệ thống tham quan ảo” của Trung tâm được trao giải khuyến khích.

Điều đáng chú ý là các giải pháp không dừng lại ở sân chơi khoa học. “Hệ thống tham quan ảo” giúp người dân khám phá Trung tâm mọi lúc, mọi nơi, hỗ trợ chuyển đổi số trong phổ biến khoa học. Giải pháp AI phân tích cảm xúc được triển khai nhằm điều chỉnh nội dung giáo dục STEM dựa trên phản hồi của người học. Trong khi đó, hệ thống dự báo thời tiết chuyên biệt góp phần bảo vệ thiết bị thiên văn và nâng cao hiệu quả các buổi quan sát cộng đồng.

Từ những kết quả đó, Trung tâm hướng tới phát triển các sáng kiến thành những mô hình dùng chung, có thể ứng dụng tại bảo tàng, trường học, khu di tích và mở rộng sang một số lĩnh vực như nông nghiệp, du lịch, dịch vụ công. Việc tích hợp AI, IoT và thực tế ảo vào giáo dục - trải nghiệm cũng đang từng bước hình thành nền tảng số phục vụ phổ biến tri thức.

Sức hút của mô hình này được thể hiện qua lượng khách đến trải nghiệm. Đến thời điểm tháng 9/2026, Trung tâm đã đón khoảng 140.000 lượt khách đến trải nghiệm, trong đó có khoảng 70% lượt khách là học sinh, sinh viên.

Phòng mô phỏng về hệ mặt trời. (Ảnh: Xuân Anh)

Song song với hoạt động phục vụ công chúng, Trung tâm đang đảm nhận ngày càng nhiều nhiệm vụ gắn với những lĩnh vực công nghệ mới. Trong năm 2026, Trung tâm tham mưu tổ chức Cuộc thi Tài năng Robot ROBOTACON WRO - 2026; phối hợp triển khai Hackathon Quốc tế 2026 về Tính toán Lượng tử vì Mục tiêu Phát triển Xã hội; tham mưu tổ chức Năm Lượng tử Gia Lai năm 2026 và các nhiệm vụ liên quan đến nghiên cứu, ứng dụng công nghệ không gian, viễn thám.

Định hướng này tiếp tục được nối dài trong năm 2027. Trung tâm đặt mục tiêu nâng cao chất lượng chuyên môn, chất lượng phục vụ khách tham quan, khai thác hiệu quả cơ sở vật chất, trang thiết bị và từng bước mở rộng các dịch vụ khoa học, công nghệ. Đồng thời, Trung tâm tiếp tục tham mưu triển khai dự án nâng cao tiềm lực nghiên cứu và ứng dụng công nghệ không gian, viễn thám; hỗ trợ hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo và triển khai các chương trình hợp tác đã được ký kết.

Mục tiêu ấy cho thấy Trung tâm đang đứng trước một chặng đường phát triển rộng hơn. Từ một nơi để công chúng “khám phá khoa học”, Trung tâm hướng tới trở thành không gian kết nối giữa phổ biến tri thức, giáo dục STEM, đổi mới sáng tạo, công nghệ và du lịch.

Trong bức tranh du lịch Gia Lai, đây là một hướng đi giàu tiềm năng. Bên cạnh những trải nghiệm về thiên nhiên, văn hóa và lịch sử, du khách hôm nay ngày càng tìm kiếm những trải nghiệm mới, có tính tương tác và giá trị tri thức.

Khoa học, vì thế, không còn chỉ là câu chuyện trong phòng học hay phòng nghiên cứu. Khi được kể bằng những trải nghiệm trực quan, được hỗ trợ bởi công nghệ và gắn với nhu cầu khám phá của du khách, khoa học có thể trở thành một sản phẩm du lịch hấp dẫn.

Và Trung tâm Khám phá Khoa học và Đổi mới Sáng tạo đang góp phần tạo nên sản phẩm ấy - một điểm đến nơi hành trình khám phá Gia Lai không chỉ mở ra trước mắt những cảnh sắc của đại ngàn và biển xanh, mà còn mở ra những câu hỏi về thế giới, công nghệ và tương lai.

Đó cũng là cách khoa học đến gần hơn với cộng đồng: bắt đầu từ một trải nghiệm thú vị, gieo một câu hỏi và có thể mở ra cả một hành trình khám phá mới.