Khi mái nhà cần những cuộc đối thoại

PGS. TS. Phạm Chiến Thắng. (Ảnh NVCC)

Hội nhóm mang tên “Con ghét bố mẹ” thu hút gần 400.000 thành viên không chỉ gây tranh luận về cách ứng xử của người trẻ với cha mẹ, mà còn đặt ra câu hỏi về những khoảng trống trong giao tiếp gia đình.

Chia sẻ với Báo Thế giới và Việt Nam, PGS. TS. Phạm Chiến Thắng, Viện trưởng Viện Báo chí - Truyền thông và Khoa học liên ngành, Trường Đại học Khoa học, Đại học Thái Nguyên cho rằng, cần nhìn sâu hơn vào nguyên nhân khiến cha mẹ và con cái ngày càng khó mở lời với nhau.

Sự quan tâm của cha mẹ
thành áp lực

Việc hội nhóm “con ghét bố mẹ” chia sẻ những bức xúc về cha mẹ cho thấy nhu cầu được lắng nghe và thừa nhận cảm xúc của người trẻ hiện nay. Theo ông, liệu đây có phải là dấu hiệu cho thấy khoảng cách giao tiếp giữa cha mẹ và con cái đang lớn hơn?

Đúng vậy. Vấn đề này đã được nói tới rất nhiều trên các phương tiện truyền thông đại chúng, chỉ là khi sự bùng nổ của hội nhóm này tạo ra sự chú ý của xã hội thì câu chuyện về khoảng cách giữa cha mẹ và con cái lại được đề cập. Trong một xã hội phát triển nhanh chóng, áp lực cuộc sống đặt nhiều gánh nặng lên vai của phụ huynh. Họ phải lo cơm, áo, gạo, tiền, không còn nhiều thời gian để chia sẻ với con em của mình.

Bên cạnh đó, quá trình trưởng thành của một đứa trẻ luôn cần tới sự đồng hành từ gia đình. Tuy nhiên, áp lực thành tích, cạnh tranh trong giáo dục đã và đang khiến các bạn trẻ mất đi không gian để nghỉ ngơi hoặc giải tỏa căng thẳng. Sau một ngày học tập mệt mỏi, các bạn không còn thời gian để ngồi với bố mẹ mình.

Chính những áp lực bị dồn nén từ hai phía cha mẹ và con cái khiến khoảng cách giữa các thành viên trong gia đình ngày càng lớn hơn. Khi sợi dây kết nối trong gia đình không được duy trì, các bạn trẻ buộc phải tìm tới những mối quan hệ khác ngoài xã hội đề bù đắp, trong đó, những hội nhóm như “Con ghét bố mẹ” trở thành một không gian mà nhiều bạn trẻ đồng cảnh ngộ tìm tới nhau để chia sẻ, giãi bày.

Theo ông, đâu là ranh giới giữa quyền được bày tỏ cảm xúc và những hành vi thực sự đi ngược lại các chuẩn mực ứng xử trong gia đình?

Quan điểm truyền thống của chúng ta vẫn là con cái phải biết tôn trọng và nghe lời ông bà, cha mẹ. Tuy nhiên, một câu chuyện không thể giải quyết tốt đẹp nếu không có sự đối thoại từ cả hai phía. Cha mẹ có quyền được bày tỏ cảm xúc thì con cái của họ cũng vậy.

Do đó, thay vì vạch ra một ranh giới cho con trẻ về những vấn đề được và không được bày tỏ cảm xúc hay lên tiếng, nên đối thoại công bằng và thống nhất những gì các con được làm và không được làm dưới sự đồng thuận từ hai phía.

Chuẩn mực ứng xử trong gia đình không thể áp đặt từ một phía hoặc sao chép một cách cứng nhắc từ thế hệ trước sang thế hệ sau, nó cần được điều chỉnh để phù hợp với từng gia đình và con em của họ.

Khi mái nhà với những đứa con không còn là nơi bình yên, những đứa trẻ như mất điểm tựa. (Nguồn: Tuổi trẻ)

Mái nhà là “chốt chặn” an toàn nhất

Những nguyên nhân nào khiến mâu thuẫn và khoảng cách cha mẹ - con cái ngày càng lớn? Cha mẹ nên làm gì để nhận biết khi sự quan tâm của mình đang trở thành áp lực đối với con?

Áp lực mà cha mẹ và con cái đang phải gánh vác khiến cả hai ngày càng xa cách. Trong bối cảnh đó, phụ huynh cố gắng để làm tròn bổn phận, nghĩa vụ của mình, cố gắng lo cho con cái của họ những điều kiện tốt nhất. Còn các bạn trẻ thì phải cố gắng học tập, rèn luyện để không phụ công sức, kỳ vọng của cha mẹ.

Tuy nhiên, trên con đường mà cả hai phía phải đi lại có những khó khăn khác nhau. Trong những hoàn cảnh gặp khó khăn, đôi khi, cha mẹ không thể chia sẻ với con cái, còn các bạn trẻ thì không dám nói với phụ huynh, tất cả đều vì không muốn phía còn lại phải lo lắng cho mình. Đương nhiên, khi không bên nào mở lời trước thì câu chuyện không thể bắt đầu và mỗi bên sẽ tự nhốt mình vào không gian riêng, khó chia sẻ.

Nhiều ông bố, bà mẹ luôn quan niệm rằng mình chỉ cần làm những điều tốt nhất cho con là thể hiện sự yêu thương con. Tuy nhiên, đôi khi họ bỏ qua những cảm xúc của con trẻ, họ đòi hỏi những đứa trẻ phải “trả lại” kết quả tương xứng với những gì mà họ đã bỏ ra.

Bởi vậy, sự quan tâm dần trở thành áp lực với các bạn trẻ; do đó, để giúp con em mình thoát ra khỏi những áp lực vô hình như vậy, cha mẹ cần thường xuyên gần gũi con cái, thoát khỏi gánh nặng thành tích trong giáo dục, đặt mục tiêu phát triển con người lên trên kết quả học tập. Hãy để cho các bạn trẻ được thỏa sức với đam mê, năng khiếu của các bạn, mỗi cá nhân có một khả năng riêng, chúng ta không nên áp đặt các bạn vào những khuôn mẫu chung nếu nó không phù hợp.

Việc nhiều người trẻ lựa chọn tâm sự với những người xa lạ trên mạng thay vì chia sẻ với cha mẹ có thể được xem như một tín hiệu cảnh báo nào đối với gia đình? Cha mẹ và nhà trường có thể làm gì để tạo ra một môi trường mà trẻ cảm thấy an toàn khi nói về những vấn đề của mình, theo ông?

Khi các bạn trẻ lựa chọn tâm sự với những người xa lạ thay vì gia đình là lúc mà khoảng cách giữa các thành viên trong gia đình đã có dấu hiệu rạn nứt. Có những vấn đề mà các bạn muốn nhưng không thể chia sẻ được với người thân, vì nhiều lý do, có thể do bị cấm đoán, không có thời gian tâm sự, hoặc cha mẹ chưa từng tâm sự với họ...

Do đó, cách tốt nhất vẫn là duy trì sợi dây kết nối giữa các thành viên trong gia đình thông qua đối thoại, giải thích và lắng nghe. Khi các bạn trẻ cảm thấy họ được nói, được lắng nghe và chia sẻ thì họ sẽ thoải mái hơn trong chính gia đình của mình.

Còn đối với nhà trường, thầy cô giáo cũng có thể đóng vai trò là những người dạy dỗ, định hướng các em một cách đúng đắn. Trong một số trường hợp, thầy cô cũng có thể là cầu nối cho cuộc nói chuyện giữa phụ huynh và học sinh. Với những cách làm như vậy, trẻ em sẽ cảm thấy được quan tâm và không ngại bày tỏ tiếng nói của mình.

Trong bối cảnh các cộng đồng trên mạng có thể vừa là nơi giải tỏa cảm xúc, vừa có nguy cơ xuất hiện công kích, phán xét, đâu là sự cân bằng giữa việc bảo vệ người dùng, đặc biệt là người trẻ, với việc tôn trọng nhu cầu được chia sẻ và bày tỏ của họ, thưa ông?

Chúng ta cần tôn trọng tiếng nói của các bạn trẻ nhưng trên không gian mạng luôn tiềm ẩn nhiều nguy cơ, đôi khi có những kẻ xấu ẩn mình trong những hình ảnh của người trẻ để kích động, gây bất ổn xã hội và làm tổn thương các bạn trẻ khác.

Để giúp người trẻ có một không gian chia sẻ an toàn, cần tiếp tục hoàn thiện các quy định pháp luật, cơ chế quản lý để sàng lọc, loại bỏ những phần tử xấu. Ngoài ra, cần giáo dục các bạn trẻ về việc ứng xử văn minh trên mạng xã hội, phân biệt thông tin xấu độc, duy trì tinh thần phản biện đối với các thông tin mà mình tiếp cận được.

Các bạn trẻ hiện nay đang sống trong một xã hội phát triển rất nhanh, thay đổi liên tục, khiến cho họ vừa phải thích nghi, vừa phải đối mặt với rất nhiều những áp lực từ nhà trường và xã hội. Khi đó, mái nhà chính là chốt chặn an toàn nhất của họ.

Trong mái nhà đó, cha mẹ chính là những chỗ dựa để các bạn trẻ có thể vượt qua khó khăn. Các bậc phụ huynh cần dành nhiều thời gian hơn để hiểu con em mình, không thể yêu cầu các bạn thực hiện những ước mơ, kỳ vọng của mình; thay vào đó, hãy động viên và ủng hộ các bạn trẻ làm những điều họ mong muốn, thực hiện những mục tiêu mà họ theo đuổi.