Khi mệnh lệnh Trung ương gặp khát vọng địa phương ở Cao Bằng

Những so sánh thực tế và bài toán "lớp trung gian"

Tại kỳ họp HĐND tỉnh vào cuối năm 2025, người đứng đầu chính quyền tỉnh Cao Bằng mang đến một tin vui: Thu ngân sách đạt 4.491 tỷ đồng, tăng 77% so với năm trước. Trong đó, thu từ hoạt động xuất nhập khẩu tăng trưởng 144%. Nhưng ngay sau đó, không khí hội trường trầm xuống khi ông Lê Hải Hòa - Chủ tịch UBND tỉnh đưa ra những con số so sánh trực diện, không né tránh.

"Hải Phòng thu ngân sách về đích gần 190.000 tỷ đồng. Quảng Ninh nhiều năm nay vẫn duy trì mức thu 85.000 đến 100.000 tỷ. Khoảng cách của Cao Bằng - tỉnh đứng thứ 34/34 sau sáp nhập - so với các tỉnh phát triển còn rất xa".

Chủ tịch UBND tỉnh Cao Bằng Lê Hải Hòa kiểm tra thực địa, chỉ đạo đẩy nhanh tiến độ dự án tại phường Thục Phán

Lãnh đạo tỉnh nhận định, nguyên nhân của sự chênh lệch này không chỉ nằm ở điều kiện tự nhiên hay vị trí địa lý, mà còn ở hiệu quả vận hành của bộ máy hành chính. Thực tế cho thấy, tại một số thời điểm và dự án cụ thể, quy trình xử lý công việc qua nhiều khâu trung gian đã tạo ra độ trễ nhất định, làm chậm tiến độ đầu tư.

Điển hình là việc giải ngân vốn đầu tư công và triển khai các chương trình mục tiêu quốc gia. Mặc dù nguồn vốn đã được bố trí, nhưng việc thực hiện tại một số dự án vẫn gặp vướng mắc do thủ tục hành chính và công tác giải phóng mặt bằng kéo dài. Tình trạng này đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc phải thay đổi phương thức quản lý để tháo gỡ các "nút thắt" thể chế.

Dẫn chứng về một nhà đầu tư tại Hải Phòng được giải quyết thủ tục mở rộng dự án quy mô lớn chỉ trong 1,5 ngày, hay một tổ hợp giáo dục hoàn thành trong đúng 1 năm, ông Hòa đặt câu hỏi: "Tại sao tỉnh khác làm được, còn chúng ta có tiền mà không tiêu được?".

Trung tâm tỉnh Cao Bằng. Ảnh: Thế Vĩnh

Câu trả lời nằm ở "lớp trung gian". Thực tế tại Cao Bằng cho thấy, dù chủ trương của lãnh đạo tỉnh quyết liệt nhưng khi đi qua các tầng nấc sở, ngành và chính quyền cơ sở, mệnh lệnh hành chính có xu hướng bị chậm lại. Tâm lý e ngại trách nhiệm, quy trình xử lý văn bản lòng vòng tại cấp thực thi đã trở thành rào cản vô hình.

Nhận diện rõ lực cản này, Bí thư Tỉnh ủy Cao Bằng Phan Thăng An đã nhiều lần nhấn mạnh yêu cầu "tiếp tục siết chặt kỷ luật, kỷ cương trong Đảng", coi việc khắc phục tình trạng trì trệ, né tránh không chỉ là nhiệm vụ hành chính mà là "thước đo năng lực lãnh đạo và uy tín của tổ chức đảng". Đây là bài toán về "điểm nghẽn thể chế" mà địa phương buộc phải giải quyết nếu muốn cải thiện môi trường đầu tư.

Bí thư Tỉnh ủy Cao Bằng Phan Thăng An. Ảnh: Thành Luân

Tinh gọn để tăng tốc

Trong bối cảnh đó, chủ trương lớn của Trung ương về sắp xếp đơn vị hành chính và tinh gọn bộ máy hoạt động hiệu lực, hiệu quả đến đúng lúc Cao Bằng đang cần một cú hích mạnh mẽ.

Cao Bằng đã đón nhận chủ trương triển khai mô hình chính quyền địa phương 2 cấp như một "cơ hội vàng" để giải quyết điểm nghẽn của chính mình. Tỉnh xác định: Đây không phải là nhiệm vụ hành chính đơn thuần, mà là giải pháp sinh tồn để bứt phá.

Ngày 1/7/2025 trở thành cột mốc lịch sử khi Cao Bằng chính thức vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp.

Báo cáo kết quả vận hành tháng 12/2025 cho thấy quy mô của cuộc chuyển đổi này lớn hơn nhiều so với hình dung ban đầu. Về tổ chức, tỉnh giảm đầu mối cấp sở từ 21 xuống 16; cấp xã giảm sâu từ 161 xuống còn 56 đơn vị (cắt giảm 105 đầu mối).

Về nhân sự, đây là đợt sắp xếp lớn nhất với hơn 12.600 cán bộ, công chức, viên chức được bố trí lại. Đồng thời, tỉnh đã giải quyết chính sách thôi việc/nghỉ hưu cho 720 trường hợp dôi dư hoặc không đáp ứng yêu cầu chỉ trong 2 tháng.

Về bản chất kinh tế học thể chế, đây là giải pháp để rút ngắn "chi phí giao dịch". Khi bỏ bớt các phòng ban trung gian và sáp nhập các xã, quãng đường đi của một văn bản, một quyết định được rút ngắn đáng kể. Đặc biệt, tỉnh đã mạnh dạn thực hiện phân cấp, ủy quyền cho Thủ trưởng các sở, ban, ngành và Chủ tịch UBND cấp phường, xã giải quyết 1.250 thủ tục hành chính.

Đo lường hiệu quả qua các chỉ số đầu ra

Những lo ngại ban đầu về sự xáo trộn khi thay đổi mô hình đã được giải tỏa bằng kết quả thực tế. Số liệu đến hết tháng 12/2025 cho thấy bộ máy mới đã vận hành trơn tru.

Số liệu sau 3 tháng đầu tiên vận hành mô hình chính quyền mới cho thấy, tỷ lệ hồ sơ giải quyết đúng hạn và sớm hạn của toàn tỉnh đạt 98,8%. Đáng chú ý, tại cấp xã – nơi chịu tác động trực tiếp của việc sáp nhập – tỷ lệ này đạt tới 99,64%. Những con số này giải tỏa lo ngại về việc bộ máy cơ sở có thể bị "tê liệt" hay gián đoạn trong giai đoạn chuyển giao.

Đặc biệt, câu hỏi nhức nhối "có tiền mà không tiêu được" đã từng bước tìm được lời giải. Nhờ việc cắt bỏ các tầng nấc trung gian, dòng vốn đầu tư công đã được khơi thông với tốc độ chưa từng thấy.

Tác động của việc tinh gọn bộ máy tại Cao Bằng được phản ánh qua việc giải ngân vốn đầu tư công. Số liệu đến ngày 31/12/2025 cho thấy, tỷ lệ giải ngân của tỉnh (theo số vốn Thủ tướng giao) đạt 96,4%. Kết quả này đưa Cao Bằng vào nhóm các bộ, địa phương có tỷ lệ giải ngân cao của cả nước (bên cạnh Quảng Ninh, Bắc Ninh, Thanh Hóa, Bộ Tư pháp, Bộ Tài chính).

Cao tốc Đồng Đăng - Trà Lĩnh thông tuyến vào cuối năm 2025. Ảnh: Thế Bằng

Theo Bộ Tài chính, điểm chung trong mô hình quản trị của nhóm dẫn đầu này là việc xác định giải ngân đầu tư công là nhiệm vụ chính trị trọng tâm, xuyên suốt. Thay vì "khoán trắng" cho cấp dưới, người đứng đầu trực tiếp chỉ đạo, theo dõi tiến độ từng dự án cụ thể.

Cụ thể, với Cao Bằng, tỉnh đã thực hiện giao chỉ tiêu giải ngân đến từng chủ đầu tư, phân công rõ lãnh đạo phụ trách từng nhóm dự án. Đặc biệt, kết quả giải ngân được sử dụng làm căn cứ cốt lõi để đánh giá mức độ hoàn thành nhiệm vụ và xem xét trách nhiệm cá nhân. Tư duy "xử lý ngay các dự án chậm, không chờ tổng kết cuối năm" đã giúp tháo gỡ kịp thời các điểm nghẽn phát sinh về mặt bằng và thủ tục.

Chuyển dịch tư duy từ tuân thủ sang kiến tạo

Tuy nhiên, tinh gọn bộ máy chỉ là điều kiện cần. Để vận hành hiệu quả, qua thực tiễn chỉ đạo điều hành, có thể thấy Cao Bằng đang thực hiện bước chuyển dịch quan trọng về tư duy pháp lý trong thực thi công vụ.

Tại kỳ họp HĐND tỉnh tháng 12/2025, Chủ tịch UBND tỉnh Cao Bằng Lê Hải Hòa đã nhấn mạnh yêu cầu đổi mới trong tư duy pháp lý. Thay vì cách hiểu máy móc về việc "làm đúng quy định" – đôi khi dẫn đến tâm lý phòng thủ, thụ động, phương châm hành động mới được xác định là: "Thực hiện đúng quy định pháp luật nhưng phải phù hợp với thực tiễn địa phương".

Quan điểm này là sự cụ thể hóa các quy định của Bộ Chính trị về khuyến khích và bảo vệ cán bộ năng động, sáng tạo vì lợi ích chung. Đây là cơ sở chính trị quan trọng để đội ngũ công chức dám vận dụng linh hoạt các cơ chế, chính sách nhằm tháo gỡ điểm nghẽn thực tế cho người dân và doanh nghiệp;

Đây cũng là tinh thần được Bí thư Tỉnh ủy Phan Thăng An quán triệt xuyên suốt để bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm: "Việc nào đã có chủ trương phải làm ngay, đồng thời, việc mới, việc khó thì phải chủ động nghiên cứu, thí điểm hoặc đề xuất phương án, bảo đảm tính đồng bộ, khả thi và hiệu quả".

Công chức phường Thục Phán hướng dẫn người dân thực hiện TTCH trên sản phẩm công nghệ tích hợp AI. Ảnh: Hồ Điệp

Sự chuyển dịch sang tư duy chính quyền kiến tạo, cùng với việc quyết liệt tinh gọn bộ máy để giảm thiểu chi phí trung gian, là tiền đề quan trọng cho giai đoạn phát triển mới. Thực tiễn tại Cao Bằng cho thấy, việc cụ thể hóa các chủ trương của Đảng bằng những giải pháp tổ chức quyết liệt, sát thực tiễn là chìa khóa để tháo gỡ các "điểm nghẽn" thể chế tại địa phương.

Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi không tránh khỏi những khó khăn. Trong báo cáo trước HĐND tỉnh, Chủ tịch UBND tỉnh Cao Bằng thẳng thắn thừa nhận tình trạng mất cân đối nhân lực cục bộ: Vẫn còn 16 xã thiếu tới 56 công chức so với định biên, ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ xử lý công việc.

Thực tế này cho thấy, tinh gọn bộ máy là một quá trình diễn tiến liên tục, đòi hỏi sự điều chỉnh linh hoạt chứ không thể hoàn thiện ngay lập tức sau một quyết định hành chính.

Những chuyển biến tích cực năm 2025 tại Cao Bằng là kết quả tất yếu của việc nhìn thẳng vào khiếm khuyết vận hành để khắc phục. Tinh gọn bộ máy bước đầu giúp giảm 'độ trễ' quyết sách và khơi thông nguồn lực, song đây mới chỉ là điều kiện cần.

Thách thức phía trước nằm ở việc giải quyết bài toán nhân sự dôi dư và lấp đầy khoảng trống năng lực cục bộ. Thực tiễn tại Cao Bằng cho thấy, đổi mới thể chế không phải là đích đến, mà là quá trình điều chỉnh liên tục để thích ứng với yêu cầu phát triển trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.

Đoàn Bổng