Khi một quốc gia đặt lại luật chơi cho nền tảng số

Nền tảng gọi xe Việt Nam đang ở trong một trạng thái “để thị trường quyết định”. Câu hỏi cần đặt ra là thị trường nào và do ai thiết kế.Ảnh: N.K

Trong nhiều năm, các nền tảng gọi xe và giao hàng được nhìn nhận như những trung gian công nghệ. Họ kết nối cung cầu, tối ưu hóa hành trình, và tạo ra một lớp hạ tầng số giúp giảm chi phí giao dịch. Trong cách nhìn này, phần “chiết khấu” hay “phí dịch vụ”, theo cách gọi khác nhau của các nền tảng, chỉ đơn giản là chi phí vận hành, một tỷ lệ hợp lý để duy trì hệ thống.

Nhưng thực tế vận hành lại phức tạp hơn nhiều. Nền tảng không chỉ kết nối, mà còn định giá: giá khách trả, thu nhập tài xế nhận, mức thưởng phạt, và thậm chí cả xác suất được phân bổ cuốc xe.

Khi tất cả những yếu tố đó được quyết định bởi các thuật toán, thì vai trò của các nền tảng đã vượt khỏi khái niệm “trung gian” quen dùng. Chúng đã trở thành một thiết chế phân phối thu nhập, nơi phần giá trị gia tăng được chia lại theo một logic không hoàn toàn minh bạch.

Và một khi đã là thiết chế phân phối, câu chuyện không còn là chiết khấu bao nhiêu phần trăm nữa, mà là ai có quyền quyết định tỷ lệ đó.

Từ góc độ kinh doanh, không khó để hiểu vì sao mức chiết khấu trên các nền tảng thường duy trì ở vùng tương đối cao, phổ biến khoảng 20-30% tùy dịch vụ và thời điểm. Các hiệu ứng mạng khiến cả tài xế lẫn khách hàng khó rời bỏ nền tảng khi quy mô người dùng/người tham gia đã đủ lớn.

Chi phí chuyển đổi không cao về mặt kỹ thuật, nhưng lại cao về mặt hành vi và thu nhập kỳ vọng. Quan trọng hơn, lợi thế dữ liệu cho phép nền tảng liên tục tối ưu hóa giá và phân bổ, từ đó giữ được một phần giá trị đáng kể trong mỗi giao dịch.

Ở giai đoạn đầu, mức chiết khấu này thường được “che phủ” bởi các chương trình hỗ trợ, khuyến mại, và trợ giá. Nhưng khi thị trường trưởng thành và các khoản trợ cấp dần rút đi, phần “thực thu” của nền tảng trở nên rõ nét hơn.

Khi đó, chiết khấu không còn đơn thuần là chi phí vận hành, mà bắt đầu mang dáng dấp của một dạng “economic rent” - tức phần thu nhập có được nhờ vị thế thị trường.

Một chi tiết đáng chú ý là cách diễn ngôn cũng thay đổi theo thời gian. Thay vì nói thẳng về “chiết khấu”, nhiều nền tảng chuyển sang sử dụng các khái niệm như “phí dịch vụ” (service fee), hoặc đơn giản là chênh lệch giữa giá khách trả và thu nhập tài xế nhận.

Về mặt kỹ thuật, cách diễn đạt này có thể chính xác hơn, vì cấu trúc giá ngày càng phức tạp và biến thiên theo thời gian thực. Nhưng về mặt cảm nhận, nó cũng làm cho tỷ lệ phân chia trở nên khó nắm bắt hơn, và do đó, khó tranh luận hơn. Diễn ngôn, trong trường hợp này, không chỉ mô tả thực tế, mà còn là một phần của thực tế đó.

Trong bối cảnh đó, quyết định của Indonesia mang ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi một thị trường đơn lẻ. Khi áp một mức trần chiết khấu ở ngưỡng một chữ số, quốc gia này đã chuyển từ việc điều tiết cạnh tranh sang điều tiết trực tiếp phân phối thu nhập.

Đây là một bước đi không nhỏ, và đương nhiên, rất đáng ghi nhận. Nó hàm ý rằng nhà nước không chỉ quan tâm đến việc thị trường có đủ cạnh tranh hay không, mà còn quan tâm đến việc phần giá trị được chia như thế nào giữa các bên tham gia.

Nói cách khác, Indonesia trong tiến trình hiện nay không chỉ quản lý nền tảng; họ đang tái định nghĩa vai trò của nền tảng trong nền kinh tế.

Tại Việt Nam, thị trường gọi xe và giao hàng đã đi qua giai đoạn bùng nổ ban đầu và bước vào trạng thái ổn định hơn. Các mức chiết khấu thực tế, nếu quan sát từ phía người tham gia, thường dao động trong khoảng 20-30%.

Với người ngoài cuộc, đó chỉ là một tỷ lệ. Nhưng với người trực tiếp tham gia, đó là phần thu nhập mỗi ngày, phần còn lại sau mỗi cuốc xe, nơi mà mỗi một phần trăm thay đổi có thể chuyển thành một khác biệt rất cụ thể trong đời sống. Về mặt chính sách, Nhà nước hiện vẫn chủ yếu coi đây là quan hệ thị trường giữa các bên, với trọng tâm là quản lý thuế, cạnh tranh và điều kiện kinh doanh.

Cách tiếp cận này có những ưu điểm rõ ràng. Nó tạo không gian cho đổi mới, cho phép các mô hình kinh doanh thử nghiệm và điều chỉnh nhanh chóng, đồng thời tránh can thiệp hành chính vào các quyết định vi mô. Nhưng mặt khác, khi một nền tảng đạt quy mô đủ lớn và trở thành kênh tạo thu nhập chính của một bộ phận lao động, vấn đề phân phối giá trị khó có thể bị trì hoãn vô thời hạn.

Trong khi doanh thu tại Việt Nam đã đạt quy mô hàng trăm triệu đô la Mỹ mỗi năm, lợi nhuận của nền tảng, nếu có, lại không hiện diện một cách rõ ràng trong phạm vi biên giới quốc gia. Điều này khiến câu chuyện chiết khấu không chỉ là vấn đề giữa tài xế và doanh nghiệp, mà còn là vấn đề về nơi giá trị được ghi nhận, và ai thực sự nắm quyền phân phối giá trị đó.

Việt Nam, theo nghĩa đó, đang ở trong một trạng thái “để thị trường quyết định”. Nhưng câu hỏi cần đặt ra là thị trường nào và do ai thiết kế. Khi giá cả, thu nhập và cơ hội được điều phối bởi thuật toán của một vài nền tảng lớn, thì “bàn tay vô hình” của thị trường có lẽ không còn hoàn toàn vô hình.

Dĩ nhiên, bất kỳ sự can thiệp nào vào tỷ lệ chiết khấu cũng đi kèm với những đánh đổi. Nếu áp trần quá thấp, nền tảng có thể phản ứng bằng cách tăng giá với khách hàng, cắt giảm hỗ trợ, hoặc thu hẹp dịch vụ. Điều này có thể làm giảm hiệu quả chung và thậm chí quay lại gây bất lợi cho chính người lao động. Ngược lại, nếu không can thiệp, sự mất cân bằng trong phân phối thu nhập có thể tích tụ theo thời gian, tạo ra những căng thẳng xã hội âm ỉ.

Đây là một bài toán không có lời giải đơn giản giữa hiệu quả và công bằng. Nhưng điều quan trọng là phải nhận diện đúng bản chất của vấn đề. Chiết khấu, suy cho cùng, chỉ là bề mặt. Phía sau nó là quyền lực định giá, quyền lực phân bổ, và khả năng thiết kế luật chơi trong một thị trường ngày càng phụ thuộc vào nền tảng số.

Trong nền kinh tế truyền thống, những quyền lực này thường được phân tán giữa nhiều tác nhân như doanh nghiệp, người lao động, và nhà nước. Trong nền kinh tế nền tảng, chúng có xu hướng tập trung hơn, nhưng không phải bằng mệnh lệnh hành chính, mà thông qua thuật toán và dữ liệu.

Vấn đề đặt ra không còn là liệu mức chiết khấu nên là 20%, 15% hay 10%, mà là ai có quyền ấn định con số đó, và trong những khuôn khổ nào?

Indonesia đã đưa ra một câu trả lời rõ ràng, dù còn nhiều tranh luận về hệ quả. Việt Nam, có lẽ, vẫn đang quan sát và cân nhắc. Nhưng khi nền kinh tế số tiếp tục mở rộng, việc “đặt lại luật chơi”, theo cách này hay cách khác, có thể chỉ còn là vấn đề thời gian.

Bởi trong thế giới của các nền tảng, phần trăm không chỉ là một con số. Nó là biểu hiện của quyền lực. Và khi quyền lực đã hình thành, sớm hay muộn, nó cũng sẽ trở thành đối tượng của chính sách.

(*) Trường Kinh doanh - Đại học Kinh tế TPHCM