Khi 'người chết lấy đất của người sống': Bài toán nan giải tại Israel

Quang cảnh trên một tuyến phố ở Tel Aviv, Israel. Ảnh: THX/TTXVN

Đây là cảnh báo được đưa ra trong nghiên cứu mới của Giáo sư Alex Weinreb, Chủ nhiệm Bộ môn Nhân khẩu học và Giám đốc Nghiên cứu tại Trung tâm Taub. Báo cáo kêu gọi sửa đổi luật về quyền an táng và xem xét lại các hình thức mai táng hiện nay.

Theo nghiên cứu, mỗi năm Israel ghi nhận khoảng 45.000 - 50.000 ca tử vong. Tuy nhiên, với tốc độ tăng dân số cao và thế hệ “bùng nổ dân số” (baby boom) bước vào tuổi già, số người qua đời có thể tăng trung bình 3,85% mỗi năm trong những thập niên tới. Dự báo đến giữa những năm 2040, số ca tử vong hàng năm sẽ vượt 100.000 và có thể chạm mốc 200.000 vào cuối những năm 2070.

Giáo sư Weinreb cho biết, trong 26 năm từ 2024 đến 2050, số người qua đời có thể nhiều hơn tổng số người chết trong suốt 75 năm kể từ khi Israel thành lập đến hết năm 2023.

Các nghĩa trang lớn tại khu vực đông dân như Tel Aviv và miền Trung, bao gồm Yarkon và Barkat, vốn được quy hoạch là giải pháp lâu dài, được dự báo sẽ kín chỗ ngay từ năm 2035, sớm hơn nhiều thập niên so với kế hoạch ban đầu.

Báo cáo nêu rõ nghịch lý: “Vì quan điểm văn hóa - tôn giáo, chúng ta đang dành một trong những nguồn tài nguyên quý giá và khan hiếm nhất của đất nước cho người đã khuất”. Nếu không có chiến lược tổng thể, Israel có nguy cơ chứng kiến nhiều khu vực trở thành “thành phố của người chết”.

Chính sách an táng của Israel được đánh giá là khác biệt so với hầu hết các quốc gia. Gần như mọi công dân - Do Thái, Hồi giáo hay Cơ đốc giáo - đều được chôn cất bằng ngân sách nhà nước. Trong khi tỷ lệ hỏa táng tại nhiều nước phương Tây vượt 60%, tại Israel chỉ khoảng 10% người Do Thái thế tục chấp nhận hình thức này; cộng đồng truyền thống và tôn giáo hầu như không coi đây là lựa chọn.

Ngoài ra, người Israel kỳ vọng phần mộ được giữ nguyên vĩnh viễn, trái ngược với thông lệ tại nhiều nước châu Âu, nơi việc cải táng và tái sử dụng đất nghĩa trang là phổ biến.

Báo cáo năm 2024 của Kiểm toán Nhà nước Israel từng cảnh báo nguy cơ thiếu đất chôn cất, song theo giáo sư Weinreb, ước tính này vẫn chưa phản ánh đầy đủ biến động nhân khẩu học và có thể đánh giá thấp nhu cầu thực tế khoảng 1/3 vào cuối thế kỷ.

Bộ Dịch vụ Tôn giáo - cơ quan phụ trách quản lý và quy hoạch nghĩa trang - được cho là chưa có dự báo tử vong dài hạn hay dữ liệu cập nhật toàn quốc về quỹ đất nghĩa trang, gây khó khăn cho việc lập kế hoạch chiến lược.

Nếu không thay đổi, Israel sẽ cần bổ sung hơn 820 mẫu Anh đất nghĩa trang đến năm 2050. Theo quy định hiện hành yêu cầu chôn cất gần nơi cư trú, phần lớn diện tích này phải nằm ở khu vực trung tâm - nơi quỹ đất gần như không còn.

Trong nhiều thập niên, phương thức chủ đạo tại Israel là “mai táng đồng ruộng”, mỗi người một huyệt riêng dưới đất. Cách này chỉ đạt mật độ khoảng 300 mộ/dunam (1.000 mét vuông), chi phí thấp (khoảng 3.800 shekel (1.225 USD)/mộ) nhưng kém hiệu quả về sử dụng đất.

Trước tình trạng khan hiếm đất, chính phủ đã thúc đẩy các mô hình dày hơn như nghĩa trang nhiều tầng và “mai táng Sanhedrin” - đặt thi hài trong các hốc tường xếp chồng. Những phương thức này có thể đạt 1.500 mộ/dunam, song chi phí cao gấp 4 - 5 lần, dao động 18.000 - 20.300 shekel/mộ.

Giáo sư Weinreb đề xuất cân nhắc khôi phục phương thức cổ xưa của người Do Thái, gọi là “mai táng Đất Israel” hay tục thu gom xương. Theo đó, người chết được chôn tạm thời; sau khoảng một năm, khi thi thể phân hủy, xương sẽ được thu gom và đặt trong quách đá hoặc đất sét nhỏ, thường trong khu mộ gia đình.

Phương pháp này có thể đạt mật độ tới 3.000 người/dunam - gấp 10 lần mai táng truyền thống và gần gấp đôi các mô hình hiện đại dày đặc nhất hiện nay. Chi phí ước tính dao động từ 5.300 - 20.300 shekel/mộ.

Bên cạnh đó, ông cũng đề xuất sửa luật yêu cầu chôn cất gần nơi cư trú, cho phép xây dựng các tổ hợp nghĩa trang quy mô lớn tại khu vực ngoại vi, đặc biệt là miền Nam - nơi còn nhiều quỹ đất. Điều chỉnh cơ chế tài chính, chẳng hạn cho phép gia đình trả thêm phí nếu muốn mai táng truyền thống, cũng có thể góp phần giảm áp lực.

Giáo sư Weinreb nhấn mạnh: “Israel đang đứng trước lựa chọn: tiếp tục duy trì mô hình an táng không bền vững, nơi ‘người chết lấy đất của người sống’, hoặc chuyển sang những giải pháp từng được áp dụng trong lịch sử. Đây là vấn đề có tác động sâu rộng về xã hội và kinh tế. Nếu không có sự thay đổi căn bản trong tư duy và chiến lược dài hạn, chúng ta sẽ sớm đối mặt với một cuộc khủng hoảng nghiêm trọng, ảnh hưởng không chỉ hiện tại mà cả các thế hệ tương lai”.

Thanh Bình (PV TTXVN tại Israel)