Khi người trẻ tìm về di sản ký ức Hà Nội xưa

Chạm vào Hà Nội bằng trải nghiệm

Mới đây, sinh viên lớp Quản lý văn hóa khóa 10, Khoa Di sản văn hóa, Trường Đại học Văn hóa Hà Nội đã được trải nghiệm một lớp học đặc biệt. Không có giảng đường, giáo trình hay những giờ học thuần lý thuyết, bài học đầu tiên của các bạn bắt đầu bằng một bát phở nóng trong không gian những “toa tàu điện” được bố trí dọc khu vực Đảo Ngọc - Ngũ Xã.

Tại đây, các bạn trẻ được Phó Chủ tịch UBND phường Ba Đình Nguyễn Dân Huy trực tiếp kể câu chuyện về nguồn gốc, cách chế biến và nghệ thuật thưởng thức phở Hà Nội, hành trình mở rộng sang văn hóa trà, cà phê, lúa gạo và mâm cơm truyền thống. Những lát cắt đời sống được sắp đặt trong từng toa tàu, tạo nên một không gian để người trẻ không chỉ nhìn mà còn nghe, nếm và cảm nhận.

Hành trình tiếp tục tại không gian tái hiện thời kỳ bao cấp ở tòa nhà văn hóa số 11 Ngũ Xã. Những hiệu sách cũ, căn gác xép khu tập thể, tranh cổ động, chiếc cổng mang phong cách Liên Xô cùng những nghề từng tồn tại như lộn cổ áo sơ-mi, bơm mực bút bi hay nấu nước sôi... đưa người trẻ đến gần hơn với một Hà Nội mà nhiều em chỉ được biết qua ký ức của cha mẹ, ông bà.

Chị Anh Thư, người có 34 năm làm giáo viên, đã dẫn các sinh viên đi qua từng không gian, kể lại những câu chuyện đời thường của thời bao cấp.

Giọng kể và những hiện vật tưởng như bình dị đã tạo nên một “cây cầu” giữa hai thế hệ. Với chị, điều quan trọng nhất là truyền tải những giá trị xưa cũ đến thế hệ trẻ, giúp các bạn hiểu hơn về lịch sử và đời sống xã hội Việt Nam trong một giai đoạn đặc biệt.

Từ làng cổ đến những câu chuyện của người trẻ

Không chỉ những không gian tái hiện đời sống xưa đang thu hút sinh viên, nhiều câu lạc bộ tại các trường đại học ở Hà Nội cũng chủ động đưa người trẻ trở về với những địa chỉ văn hóa của Thủ đô.

Câu lạc bộ Sử học - HHE thuộc Khoa Sư phạm, Trường Đại học Thủ đô Hà Nội, thành lập từ năm 2016, hiện có gần 100 thành viên. Với phương châm “Khơi gợi lịch sử một cách chân thực”, câu lạc bộ tổ chức các hoạt động nghiên cứu, trải nghiệm thực tế và truyền thông sáng tạo, hướng tới đưa lịch sử, văn hóa Hà Nội đến gần hơn với cộng đồng.

Điểm đáng chú ý trong hoạt động của HHE là các chuyến đi không dừng ở tham quan. Sinh viên được yêu cầu đặt câu hỏi, ghi chép, thu thập tư liệu, phỏng vấn và cùng xây dựng sản phẩm sau chuyến đi. Cách học ấy biến một địa điểm di sản thành một “đề tài nghiên cứu” sống động, nơi mỗi người trẻ phải tự tìm câu trả lời và hình thành góc nhìn của riêng mình.

Chuyến học tập tại làng cổ Đường Lâm là một ví dụ. Sinh viên tìm hiểu cụm di tích gắn với Phùng Hưng, Ngô Quyền, Chùa Mía, Đình Mông Phụ, những ngôi nhà cổ và đời sống cộng đồng. Nhưng bên cạnh kiến thức về di tích, các bạn còn được trực tiếp làm những món ăn dân gian như kẹo lạc, bánh sắn.

Văn hóa được cảm nhận từ nhiều chiều: Kiến trúc, lịch sử, tín ngưỡng, ẩm thực và cả bàn tay lao động của người dân. Theo Nguyễn Đào Quỳnh Trang, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Sử học - HHE, những trải nghiệm ấy giúp sinh viên không chỉ nhìn thấy lịch sử qua di tích mà còn cảm nhận lịch sử qua đời sống thường nhật, hương vị và lao động của cộng đồng địa phương.

Từ những chuyến đi như vậy, người trẻ cũng nhận thức rõ hơn về trách nhiệm của mình với di sản. Quỳnh Trang cho rằng, muốn bảo tồn văn hóa Hà Nội, trước hết người trẻ phải hiểu giá trị của những gì mình đang sở hữu. Bảo tồn không nhất thiết đồng nghĩa với giữ nguyên mọi thứ, mà quan trọng là trân trọng những giá trị cốt lõi và làm cho chúng tiếp tục sống trong đời sống hiện đại bằng tinh thần của thế hệ hôm nay.

Đó cũng là một cách tiếp cận đáng chú ý: Thay vì đặt người trẻ vào vị trí của những người “tiếp nhận” di sản, chính họ trở thành chủ thể khám phá, diễn giải và tiếp nối di sản.

Kể lại Hà Nội bằng ngôn ngữ của thế hệ mới

Một biểu hiện khác của tình yêu di sản là sự chủ động tham gia giới thiệu văn hóa cho cộng đồng. Câu lạc bộ Tuyên truyền Văn hóa - Lịch sử, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, là một trong những mô hình như vậy.

Thành lập từ năm 2014, kế thừa từ Đội Tuyên truyền Văn hóa Lịch sử Thăng Long - Hà Nội ra đời năm 2009, câu lạc bộ duy trì hoạt động hướng dẫn viên tình nguyện tại nhiều di tích vào dịp cuối tuần.

Văn Miếu - Quốc Tử Giám, Hoàng thành Thăng Long hay Bảo tàng Lịch sử Quốc gia không chỉ là nơi các thành viên tìm hiểu kiến thức mà còn trở thành “sân khấu” để họ kể lại những câu chuyện lịch sử cho du khách.

Đáng chú ý, các bạn còn tìm cách thay đổi phương thức truyền tải. Với trẻ nhỏ, những câu hỏi tương tác, truyền thuyết và sự tích dân gian được lồng ghép vào chuyến tham quan. Với du khách nói chung, thay vì chỉ cung cấp thông tin, các thành viên cố gắng biến mỗi điểm đến thành một câu chuyện.

Cách làm này cho thấy một chuyển động đáng quan tâm trong đời sống văn hóa Hà Nội: người trẻ không quay về quá khứ bằng tâm thế hoài niệm đơn thuần. Họ tìm về để hiểu, đặt câu hỏi, trải nghiệm và sau đó kể lại bằng ngôn ngữ của chính mình.

TS. Nguyễn Viết Cường, Phó Cục trưởng Cục Di sản văn hóa (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), đánh giá cách kể chuyện này giúp người tham gia nhìn thấy một bức tranh rộng hơn về Thăng Long - Hà Nội, nơi bên cạnh cung điện, thành quách còn có ẩm thực, tập quán và đời sống của người dân.

Thực tế ấy mở ra một hướng đi nhiều triển vọng cho việc giáo dục và phát huy di sản. Khi người trẻ được “chạm” vào văn hóa bằng nhiều giác quan, được tự mình khám phá và sáng tạo sản phẩm, di sản sẽ không còn là những giá trị chỉ nằm trong tủ kính hay trên trang sách.

Từ một bát phở buổi sáng, một căn gác xép thời bao cấp, một chuyến đi Đường Lâm hay một buổi hướng dẫn khách tại Văn Miếu, người trẻ đang từng bước tìm lại những mảnh ký ức của Hà Nội. Bởi một thành phố nghìn năm tuổi chỉ thực sự giữ được sức sống văn hóa khi ký ức của nó được thế hệ hôm nay tiếp nhận, yêu mến và trao truyền theo một cách mới.