Khi phụ nữ biến chuyển đổi xanh thành cơ hội khởi nghiệp

Khi phụ nữ biễn chuyển đổi xanh thành cơ hội

Chuyển đổi xanh mở thêm "đất" cho phụ nữ khởi nghiệp

Chuyển đổi xanh đang dần trở thành một yêu cầu của nền kinh tế, từ sản xuất, nông nghiệp, thương mại đến tiêu dùng. Khi doanh nghiệp phải tính đến việc tiết kiệm nguyên liệu, giảm chất thải, sử dụng năng lượng hiệu quả và đáp ứng các tiêu chuẩn môi trường, những khoảng trống mới trên thị trường cũng xuất hiện.

Đây cũng là không gian để phụ nữ tham gia sâu hơn vào hoạt động kinh doanh. Thay vì chỉ tiếp cận khởi nghiệp từ bài toán sản phẩm và doanh thu, nhiều nữ doanh nhân bắt đầu từ những vấn đề rất cụ thể trong đời sống: làm thế nào để giảm đồ nhựa dùng một lần, tận dụng nguyên liệu bỏ đi, tạo ra sản phẩm có vòng đời dài hơn hay đưa những sản phẩm thân thiện môi trường đến gần người tiêu dùng.

Điểm đáng chú ý là khởi nghiệp xanh có thể bắt đầu từ những vấn đề rất cụ thể của sản xuất và đời sống: một phụ phẩm được tận dụng, một quy trình được cải tiến, một sản phẩm được thiết kế lại hoặc một mô hình tiêu dùng được thay đổi. Những sáng kiến này, nếu tìm được thị trường, có thể trở thành những mắt xích của quá trình chuyển đổi xanh. Trong đó, khoa học - công nghệ có thể đóng vai trò cầu nối, giúp nâng cao chất lượng nguyên liệu, tối ưu quy trình sản xuất, giảm hao phí và tạo ra những sản phẩm có tính cạnh tranh cao hơn.

Thạc sĩ Trần Thị Mỹ Hải, Công ty cổ phần nghiên cứu, đầu tư và phát triển xơ sợi tự nhiên Việt Nam, từng lựa chọn hướng khởi nghiệp gắn với việc tận dụng phế phẩm nông nghiệp, nghiên cứu sản xuất xơ, sợi dệt may từ lá dứa. Dự án "Hoàn thiện công nghệ và nâng cao năng lực sản xuất xơ libe bằng phương pháp bông hóa phù hợp để kéo sợi trên dây chuyền kéo sợi xơ ngắn, phục vụ ngành thời trang xanh cao cấp từ lá dứa" của bà đã giành Giải Nhất Cuộc thi "Phụ nữ khởi nghiệp sáng tạo và chuyển đổi xanh" năm 2024.

Bà Trần Thị Mỹ Hải trong chiếc áo dài dệt từ sợi dứa pha tơ tằm, một sản phẩm từ mô hình tận dụng phế phẩm nông nghiệp. Ảnh: Vietfiber

Từ những chiếc lá thường bị bỏ đi sau thu hoạch, dự án hướng tới tạo ra xơ dứa có thể kéo sợi, phát triển thành các sản phẩm phục vụ ngành dệt may. Điểm đáng chú ý trong mô hình không chỉ nằm ở việc biến phế phẩm thành nguyên liệu mới mà còn ở nỗ lực hoàn thiện công nghệ để đưa nguồn nguyên liệu này vào một chuỗi sản xuất có giá trị.

Ở đây, công nghệ không chỉ là một khâu kỹ thuật phía sau sản phẩm mà quyết định khả năng biến một nguồn nguyên liệu tưởng như có giá trị thấp thành nguyên liệu có thể sử dụng trong sản xuất. Từ xử lý nguyên liệu, tạo xơ, cải thiện đặc tính của xơ đến khả năng kéo sợi, mỗi bước đều cần sự tham gia của nghiên cứu và đổi mới công nghệ. Đây cũng là điểm cho thấy chuyển đổi xanh muốn đi vào thực chất không thể chỉ dừng ở việc sử dụng nguyên liệu "xanh", mà cần dựa trên năng lực khoa học - công nghệ để tạo ra sản phẩm đáp ứng yêu cầu của thị trường.

Câu chuyện của bà Hải cho thấy chuyển đổi xanh có thể bắt đầu từ một bài toán rất cụ thể của sản xuất: thứ gì đang bị bỏ phí và liệu có thể tạo ra giá trị mới từ nguồn lực đó hay không. Khi câu hỏi môi trường được đặt cùng câu hỏi về thị trường và công nghệ, một phế phẩm có thể trở thành nguyên liệu, một vấn đề có thể trở thành ý tưởng kinh doanh.

Quy mô và sự đa dạng của các ý tưởng cũng cho thấy khởi nghiệp xanh đang mở thêm không gian kinh tế cho phụ nữ. Tại cuộc thi "Phụ nữ khởi nghiệp sáng tạo và chuyển đổi xanh" năm 2024, 40 dự án đã vào vòng chung kết toàn quốc, trong đó 25 dự án thuộc doanh nghiệp, hộ kinh doanh do phụ nữ làm chủ và 15 dự án thuộc các mô hình kinh tế tập thể do phụ nữ tham gia quản lý, tạo việc làm cho lao động nữ.

Với phụ nữ, những mô hình này còn có ý nghĩa ở khía cạnh tạo sinh kế. Khi một sản phẩm xanh được thị trường đón nhận, giá trị không chỉ nằm ở doanh thu của doanh nghiệp mà còn có thể lan tới người cung cấp nguyên liệu, người lao động, các hộ gia đình và cộng đồng tham gia chuỗi sản xuất.

Chính vì vậy, khởi nghiệp xanh có thể được nhìn nhận không chỉ là câu chuyện về môi trường mà còn là câu chuyện về một cách thức tổ chức hoạt động kinh tế mới, trong đó khoa học - công nghệ ngày càng trở thành một phần của năng lực cạnh tranh.

Từ sản phẩm xanh đến mô hình kinh doanh bền vững

Tuy nhiên, "xanh" không đồng nghĩa với việc doanh nghiệp chắc chắn thành công. Thách thức lớn đối với các mô hình khởi nghiệp xanh là làm sao biến giá trị môi trường thành giá trị thị trường.

Một sản phẩm sử dụng nguyên liệu thân thiện môi trường nhưng giá thành quá cao, nguồn cung không ổn định hoặc chưa chứng minh được chất lượng sẽ khó cạnh tranh trong dài hạn. Người tiêu dùng có thể quan tâm đến môi trường, nhưng quyết định mua hàng vẫn phụ thuộc vào nhiều yếu tố như giá cả, chất lượng, sự tiện lợi và niềm tin đối với thương hiệu.

Vì thế, với nữ doanh nhân, chuyển đổi xanh không chỉ đặt ra yêu cầu thay đổi nguyên liệu hay quy trình sản xuất mà còn đòi hỏi thay đổi cách vận hành doanh nghiệp. Khoa học - công nghệ có thể tham gia vào nhiều khâu, từ nghiên cứu vật liệu mới, tự động hóa một phần quy trình, tiết kiệm năng lượng, quản lý nguyên liệu đến truy xuất nguồn gốc và kiểm soát chất lượng.

Từ khâu thiết kế sản phẩm, lựa chọn nhà cung cấp, kiểm soát nguyên liệu, đóng gói, vận chuyển đến xử lý sản phẩm sau sử dụng, mỗi công đoạn đều có thể được tính toán theo hướng giảm phát sinh chất thải và sử dụng hiệu quả nguồn lực. Việc ứng dụng công nghệ số cũng có thể giúp doanh nghiệp theo dõi nguồn nguyên liệu, quản lý sản xuất, kiểm soát tồn kho và từng bước đo lường những tác động môi trường của sản phẩm.

Doanh nghiệp phải chứng minh được sản phẩm có thị trường, mô hình có khả năng mở rộng và dòng tiền đủ để duy trì hoạt động. Đây là điểm khiến khởi nghiệp xanh khác với một sáng kiến môi trường đơn thuần: giá trị xanh cần được chuyển hóa thành sản phẩm, doanh thu và khả năng phát triển lâu dài. Muốn vậy, công nghệ cần đi cùng bài toán kinh doanh, thay vì được xem như một yếu tố tách biệt.

Một trong những lợi thế của các doanh nghiệp nhỏ do phụ nữ dẫn dắt là khả năng bắt đầu từ những nhu cầu rất gần với đời sống. Nhiều sản phẩm xanh xuất phát từ quan sát về tiêu dùng gia đình, thực phẩm, thời trang, chăm sóc cá nhân, đồ dùng hằng ngày hay sản xuất nông nghiệp. Khi được phát triển thành sản phẩm thương mại, những trải nghiệm đó có thể trở thành lợi thế trong việc nắm bắt nhu cầu của một nhóm khách hàng cụ thể.

Nhưng để đi xa hơn, các mô hình này cần chuyển từ quy mô cá nhân hoặc hộ gia đình sang mô hình doanh nghiệp có quản trị, tiêu chuẩn chất lượng và khả năng đo lường tác động rõ ràng. Đây cũng là lúc việc tiếp cận khoa học - công nghệ, các cơ sở nghiên cứu, chuyên gia kỹ thuật và giải pháp số trở nên quan trọng hơn.

Cần thêm vốn, công nghệ và thị trường

Một trong những rào cản đối với khởi nghiệp xanh là chi phí đầu tư ban đầu. Công nghệ tiết kiệm năng lượng, nguyên liệu mới, dây chuyền xử lý chất thải hay hệ thống sản xuất tuần hoàn thường đòi hỏi nguồn vốn lớn hơn so với mô hình sản xuất truyền thống.

Với những doanh nghiệp nữ khởi nghiệp ở quy mô nhỏ, bài toán tích lũy vốn và tiếp cận các nguồn tài chính dài hạn có thể trở thành một rào cản đáng kể. Nếu thiếu vốn, một ý tưởng xanh có thể dừng lại ở quy mô thử nghiệm mà khó chuyển thành sản xuất hàng hóa với số lượng lớn.

Bên cạnh vốn, công nghệ và năng lực quản trị cũng là những yếu tố quyết định. Một doanh nghiệp muốn tham gia sâu vào chuỗi cung ứng xanh cần hiểu các tiêu chuẩn môi trường, truy xuất nguồn gốc, quản lý nguyên liệu và từng bước lượng hóa tác động của hoạt động sản xuất. Với những mô hình dựa trên nguyên liệu mới hoặc công nghệ mới, việc tiếp cận phòng thí nghiệm, cơ sở nghiên cứu, chuyên gia và các chương trình hỗ trợ đổi mới sáng tạo cũng có thể quyết định khả năng hoàn thiện sản phẩm.

Thị trường cũng là một bài toán quan trọng. Khi các yêu cầu về sản xuất và tiêu dùng bền vững ngày càng được chú trọng, cơ hội không chỉ đến từ nhóm khách hàng cá nhân mà còn từ các doanh nghiệp lớn đang tìm kiếm nhà cung cấp đáp ứng tiêu chuẩn xanh.

Từ phụ phẩm nông nghiệp, vật liệu tái chế đến sản phẩm thân thiện môi trường, nhiều ý tưởng đang mở thêm không gian khởi nghiệp cho phụ nữ.

Đây có thể là cánh cửa để các doanh nghiệp nhỏ do phụ nữ làm chủ tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị. Tuy nhiên, để tận dụng được cơ hội đó, doanh nghiệp cần chuẩn hóa sản phẩm, nâng chất lượng quản trị và đáp ứng các yêu cầu ngày càng cao của đối tác. Trong quá trình này, ứng dụng công nghệ có thể giúp các doanh nghiệp nhỏ rút ngắn khoảng cách với những tiêu chuẩn của thị trường, từ quản lý chất lượng, truy xuất nguồn gốc đến kiểm soát quy trình sản xuất.

Một hệ sinh thái hỗ trợ khởi nghiệp xanh vì thế cần được hình thành đồng bộ, từ đào tạo, tư vấn công nghệ, tài chính, kết nối thị trường đến hỗ trợ xây dựng thương hiệu. Đặc biệt, cần tăng khả năng kết nối giữa phụ nữ khởi nghiệp với các trường đại học, viện nghiên cứu, chuyên gia công nghệ và doanh nghiệp có năng lực sản xuất. Khi những yếu tố này cùng xuất hiện, các sáng kiến xanh của phụ nữ mới có điều kiện chuyển thành những mô hình kinh doanh có khả năng phát triển lâu dài.

Chuyển đổi xanh cũng đặt ra một cách nhìn mới về thành công của một doanh nghiệp. Doanh thu và lợi nhuận vẫn là nền tảng nhưng bên cạnh đó, doanh nghiệp ngày càng phải quan tâm đến lượng nguyên liệu sử dụng, chất thải phát sinh, mức tiêu thụ năng lượng, khả năng tái sử dụng sản phẩm và tác động đối với người lao động, cộng đồng. Công nghệ có thể giúp biến những yêu cầu này thành các chỉ số có thể theo dõi, đo lường và cải thiện trong quá trình sản xuất.

Với phụ nữ khởi nghiệp, đây có thể là cơ hội để bắt đầu từ những vấn đề rất nhỏ nhưng hướng tới giá trị lớn hơn cho xã hội.

Khởi nghiệp xanh vì thế không chỉ là lựa chọn một ngành nghề mới. Đó còn là quá trình thay đổi cách tạo ra giá trị: từ khai thác và tiêu dùng nhiều hơn sang sử dụng nguồn lực hiệu quả hơn; từ sản xuất một lần sang kéo dài vòng đời sản phẩm; từ một doanh nghiệp tạo ra lợi ích cho riêng mình sang một mô hình có khả năng tạo thêm giá trị cho cộng đồng. Và để sự thay đổi đó có thể mở rộng, khoa học - công nghệ cần trở thành một phần của quá trình từ ý tưởng, thử nghiệm đến sản xuất và thương mại hóa.

Trong hành trình đó, phụ nữ có thể là người khởi xướng ý tưởng, tổ chức sản xuất, kết nối cộng đồng và đưa những sản phẩm xanh ra thị trường. Nhưng để những ý tưởng ấy không dừng lại ở quy mô nhỏ, họ cần được tiếp sức bằng vốn, công nghệ, kỹ năng quản trị và thị trường.

Khi đó, "xanh" không chỉ là câu chuyện về trách nhiệm với môi trường mà có thể trở thành một động lực mới cho phụ nữ làm kinh tế, tạo việc làm và xây dựng những mô hình kinh doanh bền vững. Quan trọng hơn, khi khoa học - công nghệ được đưa vào đúng chỗ, những sáng kiến xuất phát từ đời sống có thêm cơ hội trở thành sản phẩm có giá trị, mô hình có khả năng mở rộng và một phần của quá trình chuyển đổi xanh trong nền kinh tế.