Khi tiền mặt lên ngôi trở lại

Đồng euro tại Brussels, Bỉ. Ảnh: THX/TTXVN

Dù hạ tầng thanh toán không tiền mặt đạt mức phổ biến kỷ lục, song chính phủ các nước châu Âu vẫn đồng loạt khuyến cáo người dân dự trữ tiền mặt cho những kịch bản tê liệt kỹ thuật số. Tuy nhiên, mục tiêu an ninh này đang va chạm trực diện với các chính sách siết chặt lưu thông tiền mặt của Liên minh châu Âu (EU) nhằm chống rửa tiền, tạo nên một nghịch lý mới trong quản trị tài chính hiện đại.

Khuyến nghị trữ tiền mặt

Trả lời phỏng vấn trong chương trình Graffiti trên kênh Polsat News, Bộ trưởng Tài chính Ba Lan Andrzej Domański đề cập việc người dân nên duy trì một lượng tiền mặt nhất định để phòng ngừa rủi ro từ các sự cố kỹ thuật số. Cuộc thảo luận xuất phát từ khuyến nghị gần đây của Ngân hàng trung ương Estonia, theo đó mỗi hộ gia đình nên dự trữ đủ tiền mặt để chi tiêu trong một tuần, nhằm ứng phó với nguy cơ gián đoạn hệ thống thanh toán, tấn công mạng hoặc mất điện.

Các chuyên gia nhấn mạnh trong trường hợp cơ sở hạ tầng tài chính bị gián đoạn nghiêm trọng, tiền mặt có thể là phương tiện thanh toán duy nhất hiện hữu. Khi được hỏi vấn đề này, Bộ trưởng Domański cho biết: "Người dân Ba Lan không cần phải được cảnh báo, vì với tư cách là một xã hội, chúng ta vốn đã lưu giữ phần lớn tiền tiết kiệm của mình dưới dạng tiền mặt". Ông nói thêm đây không chỉ là những kịch bản cực đoan như chiến tranh, bởi chỉ cần một sự cố kéo dài vài giờ trong hệ thống thanh toán - một mối đe dọa rất thực tế - cũng là quá đủ.

Một điểm đáng chú ý là khuyến nghị này xuất hiện trong bối cảnh thanh toán không tiền mặt tại Ba Lan đang ở mức rất cao. Ước tính khoảng 70 - 80% người dân Ba Lan thường xuyên sử dụng thẻ thanh toán và thanh toán di động. Bên cạnh đó, khi được hỏi về thói quen dành tiền mặt để chi tiêu thường nhật trong vài ngày, hầu hết người dân đều trả lời là có, với lo ngại về các vụ tấn công mạng, tình trạng mất điện (như đã xảy ra hồi năm ngoái), tình hình căng thẳng quốc tế hoặc kinh nghiệm rút ra trong giai đoạn đại dịch COVID-19.

Nhiều người nhấn mạnh họ cố gắng tích trữ ít nhất một khoản tiền nhỏ để có thể cầm cự trong vài ngày hoặc thậm chí vài tuần trong những tình huống khẩn cấp. Một công dân Belarus đang sinh sống tại Ba Lan chia sẻ: "Với một người bình thường, bất cứ điều gì cũng có thể xảy ra, như chiến tranh hay khủng hoảng thế giới. Nếu không có tiền mặt thì đó sẽ là một bi kịch".

Dự án đồng euro số

Một trong những lý do đằng sau khuyến nghị của Ngân hàng trung ương Estonia chính là sự phụ thuộc lớn của châu Âu vào các đơn vị thanh toán của Mỹ như Visa hay Mastercard. Vấn đề này cũng kết nối với các dự án của EU trong nỗ lực đưa đồng euro số vào sử dụng.

Ước tính khoảng 2/3 giao dịch thẻ trong khu vực đồng euro được thực hiện qua các hệ thống trên, đặt ra nhiều vấn đề quan trọng về an ninh và chủ quyền tài chính của các nước châu Âu. Các chuyên gia và chính trị gia nhấn mạnh trong những kịch bản cực đoan, chẳng hạn khi căng thẳng địa chính trị leo thang, quyền truy cập các hệ thống này có thể bị hạn chế, dẫn đến gián đoạn nghiêm trọng trong hoạt động thanh toán tại châu Âu.

Trước những thách thức này, EU đang nỗ lực tạo ra cơ sở hạ tầng thanh toán của riêng mình. Nền tảng sẽ là đồng euro số, một loại tiền số công do ngân hàng trung ương phát hành, hoạt động độc lập với các trung gian tư nhân. Việc thanh toán bằng đồng euro số có thể thực hiện cả trực tuyến và ngoại tuyến, ở bất cứ đâu và bất cứ lúc nào. Tuy nhiên, nhận thức của người dân Ba Lan về những thay đổi sắp tới vẫn còn hạn chế. Theo Ngân hàng Trung ương châu Âu (ECB), nếu các quy định liên quan của EU được thông qua trong năm nay, đợt phát hành đồng euro số đầu tiên có thể diễn ra vào năm 2029.

Trên thực tế, những quy định mới của EU về việc rút tiền mặt từ cây ATM đang đặt ra thêm rào cản trong việc lưu thông các khoản tiền mặt lớn. Bắt đầu từ năm 2027, các nước thành viên sẽ phải ấn định hạn mức cho giao dịch tiền mặt. Theo các quy định dự kiến, việc rút tiền trên 10.000 euro có thể phải chịu nhiều yêu cầu bổ sung như xuất trình giấy tờ tùy thân và trong một số trường hợp là sự chấp thuận từ các cơ quan có thẩm quyền. Những thay đổi này là một phần của chính sách lớn hơn của EU nhằm tăng cường kiểm soát các luồng tiền mặt và chống rửa tiền. Trong trường hợp vi phạm, các mức phạt tài chính có thể lên tới 150.000 euro.

Cuộc tranh luận về tiền mặt và đồng euro số cho thấy tiền tệ không chỉ là phương tiện thanh toán mà còn gắn với vấn đề an ninh và địa chính trị. Một mặt, các quốc gia châu Âu tìm cách tăng quyền kiểm soát hệ thống tài chính và giảm phụ thuộc bên ngoài. Mặt khác, họ vẫn nhấn mạnh vai trò của tiền mặt như một công cụ dự phòng đơn giản nhưng hiệu quả trong khủng hoảng.