Khi trí tuệ trở thành nguồn năng lượng bền vững

Rèn những phẩm chất quan trọng

PV: Những năm gần đây, cờ vua Việt Nam liên tục nhận được tin vui tại các cuộc thi tầm châu lục và thế giới, thậm chí được xem là “không có đối thủ” tại ASEAN. Theo ông, chuỗi thành tích đó tạo ra nguồn năng lượng như thế nào?

Chuyên gia Đỗ Hoàng Sơn: Tôi cho rằng chuỗi thành tích của cờ vua Việt Nam không đơn thuần là câu chuyện huy chương hay thứ hạng, mà quan trọng hơn là dòng năng lượng tinh thần mới đang được kích hoạt.

Với các kỳ thủ, đặc biệt là kỳ thủ trẻ, đó là năng lượng của niềm tin. Khi thấy đồng đội liên tục giành chiến thắng, các em hiểu rằng con đường chinh phục bằng trí tuệ hoàn toàn khả thi. Thành công ấy nuôi dưỡng sự tự tin, bản lĩnh và khát vọng vươn xa.

Chuyên gia STEM độc lập Đỗ Hoàng Sơn.

Ở bình diện rộng hơn, cờ vua đang lan tỏa một dạng năng lượng xã hội tích cực - năng lượng của suy nghĩ chậm, cân nhắc và đối thoại với chính mình trước khi đối thoại với người khác.

Trong cờ vua, bạn không thể thắng bằng nóng vội hay cảm xúc cực đoan; bạn buộc phải học cách kiểm soát nhịp điệu, chấp nhận sai lầm và sửa sai bằng lý trí. Khi tinh thần ấy thấm vào đời sống, nó góp phần hình thành một xã hội biết giải quyết vấn đề bằng trí tuệ thay vì đối đầu, bằng chiến lược thay vì phản xạ cảm xúc.

Cờ vua như một lời nhắc nhở, muốn đi xa và đi bền vững cần một cái đầu tỉnh táo, một tâm thế bình thản và niềm tin vào sức mạnh của trí tuệ. Tôi tin đó chính là giá trị lớn nhất của cờ vua.

PV: Được biết ông từng vô địch toàn thành phố Hà Nội năm 2005 (hệ phong trào). Từ trải nghiệm cá nhân của ông, cờ vua giúp ích gì cho con người trong đời sống hiện đại?

Chuyên gia Đỗ Hoàng Sơn: Với cá nhân tôi, cờ vua trước hết mang lại một nền tảng tư duy rất căn bản cho con người trong đời sống hiện đại. Đó là khả năng suy nghĩ có hệ thống, biết dừng lại để cân nhắc trước khi hành động và chịu trách nhiệm với mỗi quyết định.

Trên bàn cờ, mỗi nước đi đều có hệ quả. Bạn không thể đổ lỗi cho hoàn cảnh hay cho đối thủ. Kết quả ván đấu đều bắt đầu từ chính lựa chọn của bạn. Điều này rèn cho người chơi tính kỷ luật, sự kiên nhẫn và năng lực tự kiểm soát cảm xúc - những phẩm chất ngày càng quan trọng trong một xã hội nhiều áp lực và biến động.

Cờ vua cũng giúp con người hình thành tư duy dài hạn. Không phải lúc nào nước đi tốt nhất cũng mang lại lợi ích tức thì; nhiều khi phải hy sinh ngắn hạn để tạo lợi thế bền vững. Đây là bài học rất gần với đời sống, từ học tập, công việc cho tới quản trị và ra quyết định.

Và có lẽ điều quan trọng nhất, cờ vua dạy chúng ta thói quen suy nghĩ trước khi phản ứng. Trong một thế giới vận hành ngày càng nhanh, khả năng suy nghĩ chậm, điềm tĩnh và có chiều sâu chính là giá trị quan trọng.

PV: Cổ nhân coi những bậc “cao nhân” phải thạo Cầm - Kỳ - Thi - Họa. Theo ông, trong bối cảnh hôm nay, “Kỳ” giữ vai trò gì trong việc hoàn thiện nhân cách và chiều sâu trí tuệ của con người?

Chuyên gia Đỗ Hoàng Sơn: Cầm - Kỳ - Thi - Họa không đơn thuần là những thú chơi tao nhã, mà là những phương thức để con người tu tâm dưỡng tính và mở rộng trí tuệ. Nếu đặt trong bối cảnh hôm nay, “Kỳ” (chơi cờ) vẫn giữ một vai trò rất đặc biệt trong hoàn thiện trí tuệ và nhân cách.

Chơi cờ giúp hình thành chiều sâu trí tuệ - thứ không đến từ tốc độ, mà từ sự chiêm nghiệm và tích lũy lâu dài.

Trong bốn lĩnh vực trên, “Kỳ” là môn có tính chất thể thao đối kháng rõ nét nhất. Một ván cờ đỉnh cao có thể kéo dài 4-5 giờ, đòi hỏi kỳ thủ không chỉ có tư duy chiến lược mà còn phải có bản lĩnh, khả năng chịu áp lực và thể lực tốt. Chính vì vậy, chơi cờ không tách rời trí tuệ với sức khỏe, mà buộc con người phải nhận thức đầy đủ về mối quan hệ giữa tinh thần và thể chất trong cạnh tranh.

Nếu “Cầm” nuôi dưỡng cảm xúc, “Thi” rèn luyện ngôn ngữ và “Họa” bồi đắp khả năng cảm thụ cái đẹp, thì “Kỳ” rèn cho con người năng lực tư duy chiến lược và đối thoại bằng trí tuệ.

Lê Quang Liêm, một trong những kỳ thủ hàng đầu Việt Nam và thế giới.

Trong xã hội hiện đại, con người dễ bị cuốn vào nhịp sống gấp gáp và cạnh tranh ngắn hạn, “Kỳ” vì thế không hề lỗi thời. Ngược lại, nó giúp con người chậm lại, suy nghĩ sâu hơn, rèn bản lĩnh thi đấu công bằng và xây dựng nền tảng trí tuệ bền vững - điều đặc biệt cần thiết cho một xã hội văn minh, biết cạnh tranh bằng lý trí thay vì đối đầu bằng cảm xúc.

PV: Có quan điểm cho rằng, một xã hội coi trọng cờ vua là một xã hội yên bình và trí tuệ. Ông có đồng ý?

Chuyên gia Đỗ Hoàng Sơn: Nhận định ấy hoàn toàn có cơ sở. Cờ vua là hình ảnh thu nhỏ của cách một xã hội văn minh vận hành bằng trí tuệ: xung đột không giải quyết bằng sức mạnh hay cảm xúc, mà bằng lập luận, tính toán và khả năng nhìn xa. Người chơi buộc phải kiềm chế, đối thoại với chính mình trước khi đối thoại với đối thủ.

Thực tế cho thấy, phần lớn các quốc gia trong Top 20 cờ vua thế giới đều là những nước phát triển mạnh về kinh tế, khoa học - công nghệ và năng lực quốc phòng. Điều này cho thấy cờ vua không tách rời sự phát triển tổng thể của một quốc gia, mà phản ánh nền tảng trí tuệ và năng lực tổ chức xã hội.

Khi xã hội coi trọng cờ vua, đồng nghĩa xã hội ấy đề cao lý trí, sự điềm tĩnh và tinh thần tôn trọng luật chơi. Thắng - thua đều diễn ra trong khuôn khổ minh bạch và công bằng, góp phần hình thành thói quen giải quyết mâu thuẫn bằng tư duy chiến lược và đối thoại. Chính thói quen trí tuệ ấy sẽ tạo nên nền tảng cho một xã hội yên bình.

Góp phần kiến tạo nền văn hóa trí tuệ

PV: Từ trường hợp như Đại kiện tướng Lê Quang Liêm đã thành lập riêng một “khoa” tại đại học danh tiếng ở Mỹ đến những tài năng trẻ gần đây - theo ông, vì sao cờ vua thường trở thành “mẫu số chung” trong hành trình của các nhân tài học thuật?

Chuyên gia Đỗ Hoàng Sơn: Đây không phải là sự trùng hợp, mà bắt nguồn từ bản chất tư duy mà cờ vua rèn luyện trong thời gian dài. Trường hợp Đại kiện tướng Lê Quang Liêm cho thấy các trường đại học hàng đầu coi cờ vua như một năng lực trí tuệ đặc biệt, gắn với tư duy logic, kỷ luật, khả năng tập trung sâu và giải quyết vấn đề phức tạp - những phẩm chất cốt lõi của giáo dục đại học và nghiên cứu khoa học.

Quan sát các tài năng trẻ Việt Nam hay những học sinh đạt thành tích cao trong STEM, Robotics, có thể thấy điểm chung là tư duy có cấu trúc, khả năng tập trung cao và thói quen suy nghĩ dài hạn. Đây chính là những năng lực mà cờ vua rèn luyện rất sớm và bền bỉ.

Cờ vua dạy người chơi cách đối mặt, chấp nhận thất bại, phân tích sai lầm và trở lại với phương án tốt hơn - một quy trình gần như trùng khớp với con đường học thuật: đặt vấn đề - thử nghiệm - sai - sửa - tối ưu. Vì vậy, cờ vua không tạo ra thiên tài một cách ngẫu nhiên, mà xây dựng nền tảng tư duy để những học sinh có tố chất phát triển đúng hướng, trở thành “mẫu số chung” trong hành trình của các nhân tài học thuật.

PV: Ở góc độ chuyên gia STEM, ông nhìn nhận mối giao thoa giữa cờ vua và STEM như thế nào?

Chuyên gia Đỗ Hoàng Sơn: Ở góc độ STEM, cờ vua có thể xem như một nền tảng trí tuệ rất gần với tinh thần khoa học - công nghệ hiện đại. Trước hết, cờ vua rèn người chơi việc xác định đúng mục tiêu chiến lược là điều then chốt, nếu mục tiêu sai, mọi tính toán phía sau đều rời rạc. Điều này tương đồng với nghiên cứu khoa học và thiết kế kỹ thuật, nơi xác định đúng bài toán còn quan trọng không kém lời giải.

Cờ vua cũng rèn luyện tư duy logic, tư duy thuật toán và khả năng phân tích hệ thống - những năng lực cốt lõi của toán học, lập trình, trí tuệ nhân tạo. Mỗi ván cờ là một “bài toán mở”, buộc người chơi đặt giả thuyết, dự đoán kịch bản và lựa chọn phương án tối ưu trong điều kiện thông tin không hoàn hảo, rất giống cách một kỹ sư hay nhà khoa học tiếp cận vấn đề.

Với ứng dụng STEM và robotics, cờ vua còn hình thành thói quen thử nghiệm, chấp nhận sai và điều chỉnh - tương tự quá trình “debug” trong lập trình. Đồng thời, người học sớm làm quen với tư duy dựa trên dữ liệu, kế thừa tri thức toàn cầu và sử dụng công nghệ để tối ưu năng lực bản thân.

Quan trọng hơn, cờ vua nuôi dưỡng tư duy dài hạn và tư duy hệ thống. Chính nền tảng ấy giúp học sinh không chỉ học tốt STEM, mà còn có khả năng bứt phá trong khoa học - công nghệ. Ở nghĩa đó, cờ vua đang tiệm cận vai trò của một “hạ tầng trí tuệ mềm” cho giáo dục STEM hiện đại.

PV: Từ bàn cờ, mở rộng ra thương trường và đời sống, ông có thể chia sẻ một số bài học?

Chuyên gia Đỗ Hoàng Sơn: Bài học đầu tiên đọc thế trận. Trên bàn cờ, bạn không nhìn từng quân cờ riêng lẻ mà phải nhìn toàn cục: cấu trúc, tương quan lực lượng, điểm mạnh - yếu và xu hướng vận động của các quân cờ. Trong kinh doanh hay cuộc sống cũng vậy, nếu không hiểu bức tranh tổng thể, rất dễ đưa ra quyết định sai lệch.

Bài học thứ hai là tư duy nhiều bước và chấp nhận hy sinh ngắn hạn. Có những nước đi tưởng như bước lùi ở hiện tại, nhưng lại mở ra lợi thế chiến lược về sau. Quản trị cũng đòi hỏi bản lĩnh như vậy: dám từ bỏ lợi ích trước mắt để đổi lấy sự bền vững dài hạn, thay vì chạy theo kết quả tức thời.

Một điểm rất quan trọng nữa là kiểm soát nhịp điệu. Trong cờ vua, có lúc phải tăng tốc để tấn công, có lúc phải giảm nhịp để củng cố thế trận. Người biết kiểm soát nhịp độ thường làm chủ ván cờ. Trong bối cảnh biến động, doanh nghiệp và cá nhân cũng cần biết khi nào nên hành động quyết liệt, khi nào cần chậm lại để quan sát và điều chỉnh.

Và cuối cùng là giữ sự tỉnh táo khi ra quyết định. Cờ vua không cho phép quyết định trong nóng vội hay cảm xúc cực đoan. Thói quen suy nghĩ chậm, cân nhắc rủi ro và chấp nhận trách nhiệm với lựa chọn của mình chính là bài học quản trị quý giá nhất.

PV: Khi Việt Nam muốn xây dựng một thế hệ nhân lực cho kỷ nguyên STEM và kinh tế tri thức, theo ông, chúng ta nên nhìn nhận cờ vua như một môn năng khiếu, hay như một công cụ chiến lược trong giáo dục?

Chuyên gia Đỗ Hoàng Sơn: Nếu Việt Nam đặt mục tiêu xây dựng một thế hệ nhân lực “tinh hoa” cho kỷ nguyên STEM và kinh tế tri thức, thì cần coi cờ vua là một công cụ chiến lược trong giáo dục năng lực và phẩm chất.

Năng khiếu là yếu tố bẩm sinh và chỉ phát huy ở một nhóm nhỏ. Trong khi đó, cờ vua - ở mức độ giáo dục - có thể tiếp cận rộng rãi và mang lại lợi ích cho số đông. Nó giúp hình thành tư duy logic, kỷ luật trí tuệ, khả năng tập trung, chịu trách nhiệm với quyết định và tư duy dài hạn - những năng lực cốt lõi mà mọi ngành nghề trong nền kinh tế tri thức đều cần.

Đồng chí Lê Ngọc Sơn, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐTV Petrovietnam; đồng chí Trần Quang Dũng, Phó Bí thư Thường trực Đảng ủy Petrovietnam cùng các đại biểu tham quan phòng STEM do Petrovietnam tài trợ tại Trường THPT Châu Thành (TP HCM - Khu vực Bà Rịa - Vũng Tàu cũ).

Tương tự như toán học hay khoa học cơ bản, giá trị lớn nhất của cờ vua nằm ở quá trình rèn luyện tư duy. Vì vậy, cờ vua nên được tích hợp linh hoạt trong giáo dục - song hành cùng STEM - như một công cụ huấn luyện tư duy chiến lược và phẩm chất trí tuệ.

PV: Nhìn về tương lai, ông kỳ vọng điều gì ở một thế hệ học sinh Việt Nam vừa giỏi STEM, vừa yêu cờ vua và rộng hơn là một xã hội nơi trí tuệ, đối thoại và tư duy hệ thống được đặt lên hàng đầu?

Chuyên gia Đỗ Hoàng Sơn: Tôi kỳ vọng vào một thế hệ học sinh Việt Nam không chỉ giỏi STEM theo nghĩa kỹ thuật, mà còn có chiều sâu trí tuệ và bản lĩnh tư duy - những phẩm chất mà cờ vua bồi đắp rất tự nhiên. Khi vừa giỏi STEM, vừa yêu cờ vua, các em sẽ sở hữu tư duy logic để giải quyết vấn đề, tư duy chiến lược để nhìn dài hạn và năng lực tự kiểm soát để ra quyết định tỉnh táo trước áp lực.

Nếu những phẩm chất ấy được lan tỏa ở quy mô xã hội, sẽ dần hình thành một môi trường đề cao đối thoại, quyết định dựa trên dữ liệu, lý trí và tầm nhìn dài hạn. Đó cũng chính là tinh thần cốt lõi của khoa học, STEM và cờ vua.

Thực tế đã cho thấy sự giao thoa này. Trường hợp em Phạm Đình Minh Sơn, học sinh chuyên Lý Trường THPT Chuyên Hà Nội - Amsterdam, vừa đạt thành tích cao ở cờ vua, vừa tích cực trong robotics, cùng các bạn giành nhiều giải robot ở đấu trường quốc tế là một ví dụ rõ nét.

Đặc biệt, sau khi Trường THPT Chuyên Hà Nội - Amsterdam được Tổng bí thư Tô Lâm trao tặng phòng STEM Innovation 57, Minh Sơn đã thiết kế phần mềm robot ảo CUBICO, được nhiều giáo viên và chuyên gia STEM Việt Nam và Lào đánh giá thân thiện, dễ sử dụng và thiết thực hơn so với một số phần mềm robot ảo nước ngoài đang được ứng dụng.

Những câu chuyện như vậy củng cố niềm tin rằng, khi cờ vua và STEM được đặt đúng vị trí trong giáo dục, chúng ta không chỉ tạo ra thành tích, mà đang âm thầm kiến tạo một thế hệ biết suy nghĩ sâu, làm chủ công nghệ, đóng góp lâu dài cho xã hội. Một xã hội đặt trí tuệ và tư duy hệ thống lên hàng đầu sẽ là một xã hội phát triển bền vững, nhân văn và có khả năng thích ứng cao. Và trong hành trình ấy, cờ vua - cùng với giáo dục STEM - sẽ không chỉ tạo ra những cá nhân xuất sắc, mà còn góp phần kiến tạo một nền văn hóa trí tuệ cho tương lai Việt Nam.

PV: Xin cảm ơn ông về cuộc trao đổi này!