Khi văn hóa trở thành đòn bẩy kinh tế

Khơi lại “mạch ngầm” di sản

Cách đây chục năm, nhắc đến Đạo Trù, người ta thường nghĩ về một xã vùng cao thuần nông, nơi cái nghèo vẫn bám riết lấy những nếp nhà dưới chân dãy núi Tam Đảo. Nhưng hôm nay, đường vào trung tâm xã đã trải nhựa phẳng lì, hai bên là những ngôi nhà khang trang. Sự thay đổi không chỉ đến từ hạ tầng, mà đến từ chính nhận thức của người dân về giá trị của di sản văn hóa.

Dẫn chúng tôi đi trong không gian văn hóa đậm chất vùng cao, Nghệ nhân Ưu tú Lê Đại Nam - Chủ nhiệm Câu lạc bộ (CLB) dân ca Soọng cô xã Đạo Trù, chậm rãi kể về nguồn gốc của làn điệu quê hương. Với ông, Soọng cô không chỉ là âm nhạc, mà là kết tinh từ những truyền thuyết xa xưa về nàng Lý Tam Mói thông minh, người đã dùng đòn gánh vớt lại những trang sách hát bị vứt xuống sông để truyền dạy cho dân bản. “Soọng” nghĩa là xướng, “Cô” nghĩa là ca. Từ những trang sách huyền thoại ấy, Soọng cô ra đời, gắn liền với thể thơ thất ngôn tứ tuyệt, ghi chép bằng chữ Hán cổ nhưng sức sống mạnh mẽ nhất lại nằm ở hình thức truyền khẩu qua hàng ngàn đời.

Những làn điệu Soọng cô được bà con Sán Dìu, xã Đạo Trù gìn giữ thông qua sinh hoạt câu lạc bộ, các hội thi, hội làng.

Tại câu lạc bộ hát Soọng cô của xã, bà Đỗ Thị Sáu, thôn Đạo Trù Thượng, xã Đạo Trù vừa chỉnh lại nếp áo chàm, vừa hào hứng chia sẻ: "Ngày xưa, chúng tôi hát cho nhau nghe trên nương, dưới rẫy để quên đi mệt nhọc. Giờ thì khác, chúng tôi hát để đón khách du lịch, hát để con cháu thấy tự hào về gốc gác mình. Văn hóa của mình quý lắm, giữ được là có tất cả".

Cái hay của Soọng cô nằm ở sự bình dị, mộc mạc như bản tính của người nông dân Sán Dìu. Tuy chỉ có một làn điệu chủ đạo nhưng nội dung lại cực kỳ phong phú với gần 1.000 bài ca cổ. Những tiếng đệm lót “a, ư, ơ, ờ...” ở đầu hoặc cuối câu như nốt lấy đà, khiến lời ca trở nên mềm mại, uyển chuyển như dòng suối chảy xuôi dòng. Đặc biệt, không gian diễn xướng của Soọng cô rất linh hoạt. Bà Lý Thị Chịu, thôn Đồng Pheo, thành viên CLB dân ca Soọng cô tâm sự rằng: Người dân thích nhất là hát bên bếp lửa, bởi chúng tôi quan niệm thần bếp (Chạo Am) sẽ phù hộ cho gia đình khi nghe những lời ca tốt đẹp.

Chính quyền địa phương đã xác định, nếu đơn thuần dựa vào cây lúa, cây ngô thì đời sống người dân khó có thể bứt phá. Vì vậy, phải biến văn hóa Sán Dìu - “đặc sản” tinh thần độc nhất vô nhị của Đạo Trù - thành một sản phẩm kinh tế thực thụ. Việc Soọng cô được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào năm 2018 không chỉ tạo ra một luồng sinh khí mới, khẳng định vị thế của làn điệu này trong kho tàng văn hóa dân tộc, mà còn mở ra cơ hội để phát triển thành sản phẩm du lịch văn hóa gắn với phát triển kinh tế kinh tế bền vững.

Khi di sản trở thành đòn bẩy kinh tế

Đạo Trù hiện nay không thiếu những mô hình du lịch cộng đồng mang đậm bản sắc. Khách du lịch đến đây không chỉ để ngắm cảnh, mà để hòa mình vào không gian văn hóa của dân tộc Sán Dìu. Những món ẩm thực đặc trưng như bánh chưng gù, xôi đen, thịt lợn mán... vốn là món ăn thường nhật nay trở thành đặc sản được du khách săn đón. Khách đến đây có thể tham gia gói bánh, dệt vải và hòa mình vào những đêm hội Soọng cô bên ánh lửa trại bập bùng.

Sự chuyển dịch từ sản xuất nông nghiệp thuần túy sang kinh tế du lịch văn hóa đã mang lại những con số biết nói. Năm 2025, thu nhập bình quân đầu người của xã đạt 55 triệu đồng, hoàn thành 100% kế hoạch giao. Tốc độ tăng trưởng kinh tế đạt 9%. Đặc biệt, tỷ lệ hộ nghèo đã giảm sâu, chỉ còn 0,71%. Những con số này không chỉ là thành tích trên giấy mà là cơm no, áo ấm trong từng nếp nhà. Các nghề truyền thống như thêu thùa, may mặc trang phục dân tộc... hồi sinh mạnh mẽ, tạo việc làm và thu nhập ổn định cho hàng trăm phụ nữ địa phương.

Trong bức tranh kinh tế ấy, chuyển đổi số được xem là “cánh tay nối dài” để đưa văn hóa vươn xa. UBND xã đã thiết lập hệ thống hạ tầng đồng bộ. Tỷ lệ hồ sơ thủ tục hành chính xử lý trực tuyến toàn trình đạt tới 96,32%. Việc tuyên truyền qua mạng xã hội Facebook, Zalo có bước chuyển mình rõ rệt với hơn 200 tin, bài được đăng tải trong năm 2025, giúp hình ảnh một Đạo Trù năng động, đậm đà bản sắc chạm đến đối tượng du khách trẻ tuổi trên khắp cả nước. Ông Lâm Văn Vượng, người dân thôn Phân Lân Hạ chia sẻ: “Người dân chúng tôi đang hướng tới du lịch bền vững, nơi du khách là người bạn đến để tìm hiểu, chứ không phải đến để thay đổi nếp sống của dân làng”.

Đồng chí Khổng Đình Ngôn - Chủ tịch UBND xã Đạo Trù khẳng định: Địa phương đang tập trung phát triển nông nghiệp bền vững gắn với dịch vụ du lịch và bảo vệ môi trường sinh thái. Mục tiêu năm 2026 là giữ vững tốc độ tăng trưởng giá trị sản xuất từ 9 - 10%, đồng thời nâng tỷ lệ hộ gia đình văn hóa đạt trên 90%. Xã cũng tập trung xây dựng 2 thôn đạt chuẩn nông thôn mới kiểu mẫu và duy trì độ che phủ rừng trên 68% để bảo vệ “lá phổi xanh” dưới chân núi Tam Đảo.

Đạo Trù hôm nay là minh chứng sống động cho thấy văn hóa là tài sản quý giá của tương lai. Khi tiếng hát Soọng cô vang lên giữa thung lũng xanh, nó không chỉ là lời mời gọi du khách, mà còn là bản hùng ca về sự tự cường của một vùng đất biết dựa vào cội nguồn để vươn mình ra biển lớn. Dưới chân núi Tam Đảo, “mỏ vàng” văn hóa của người Sán Dìu đang được khai thác theo hướng nhân văn và hiệu quả, biến Đạo Trù thành điểm sáng trên bản đồ kinh tế - du lịch địa phương.