Khoa học công nghệ là trụ cột của mô hình phát triển mới

Đây là khẳng định của TS. Nguyễn Thanh Nghị, Ủy viên Bộ Chính trị, Trưởng Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương tại Hội thảo khoa học quốc gia với chủ đề “Đổi mới mô hình phát triển đất nước dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số” ngày 26/5.

Hội thảo do Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương phối hợp với Thành ủy, HĐND, UBND TP. Hải Phòng cùng Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh và Hội đồng Lý luận Trung ương tổ chức, nhằm cung cấp luận cứ lý luận và thực tiễn phục vụ xây dựng Đề án “Đổi mới mô hình phát triển đất nước dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số” trình Hội nghị lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV.

Toàn cảnh Hội thảo. Ảnh: BTC

Từ thành tựu 40 năm Đổi mới đến yêu cầu chuyển đổi mô hình phát triển

Tại hội thảo, TS. Nguyễn Thanh Nghị, Trưởng Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương, cho biết, sau gần 40 năm Đổi mới, mô hình phát triển đất nước đã từng bước được hình thành, bổ sung và hoàn thiện qua các giai đoạn, thể hiện nhất quán trong các văn kiện của Đảng.

Từ một nền kinh tế kém phát triển, Việt Nam đã vươn lên trở thành một trong những nền kinh tế năng động của khu vực và thế giới. Quy mô GDP của Việt Nam hiện đứng thứ 32 thế giới, thuộc nhóm 15 quốc gia có quy mô thương mại lớn nhất toàn cầu. Thu nhập bình quân đầu người không ngừng tăng lên, đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân tiếp tục được cải thiện, trong khi vị thế và uy tín quốc tế của Việt Nam ngày càng được nâng cao.

Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu đạt được, mô hình tăng trưởng hiện nay cũng bộc lộ nhiều hạn chế mang tính cấu trúc. Nền kinh tế vẫn phụ thuộc lớn vào vốn, lao động và khai thác tài nguyên; năng suất lao động, chất lượng tăng trưởng và sức cạnh tranh chưa cao; năng lực đổi mới sáng tạo và làm chủ công nghệ còn hạn chế.

Đáng chú ý, năng lực quản trị quốc gia, quản trị xã hội, điều phối liên ngành và quản trị dựa trên dữ liệu chưa theo kịp yêu cầu phát triển của kinh tế số và xã hội số. Những thách thức mới như già hóa dân số, rủi ro an ninh mạng, biến đổi khí hậu, chuyển đổi xanh và cạnh tranh công nghệ toàn cầu đang tạo sức ép lớn đối với mô hình phát triển hiện hành.

Trưởng Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương cho rằng, trong bối cảnh đó, đổi mới mô hình phát triển đất nước dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số không chỉ là yêu cầu khách quan, mà là lựa chọn chiến lược có ý nghĩa quyết định đối với tương lai phát triển của đất nước.

Tại Đại hội XIV, Đảng ta đã đề ra định hướng xác lập mô hình tăng trưởng mới với yêu cầu là chuyển đổi mạnh từ chỗ chỉ dựa chủ yếu vào vốn, tài nguyên và lao động có kỹ năng thấp sang lấy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, chất lượng nguồn nhân lực và năng lực quản trị hiện đại làm động lực chính.

Đây không chỉ là sự điều chỉnh mô hình phát triển, mà là quá trình chuyển đổi toàn diện phương thức phát triển quốc gia nhằm tạo ra các động lực tăng trưởng mới, nâng cao năng suất lao động, năng lực cạnh tranh quốc gia, tăng cường khả năng tự chủ chiến lược, tự cường của đất nước, TS. Nguyễn Thanh Nghị, Trưởng Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương nhấn mạnh.

Đổi mới mô hình phát triển không chỉ là đổi mới kinh tế

Theo GS.TS Nguyễn Xuân Thắng, Nguyên Ủy viên Bộ Chính trị, Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương, mô hình tăng trưởng, mô hình phát triển và mô hình chủ nghĩa xã hội Việt Nam cần được tiếp cận như “ba vòng tròn đồng tâm”. Đổi mới mô hình phát triển vì vậy không chỉ là đổi mới kinh tế, mà còn là đổi mới tổng thể tư duy phát triển, phương thức lãnh đạo, quản trị quốc gia, tổ chức xã hội và cách thức huy động, phân bổ nguồn lực.

Một trong những nội dung được ông đặc biệt nhấn mạnh là vai trò trung tâm của con người trong mô hình phát triển mới. Theo đó, con người vừa là mục tiêu, vừa là nguồn lực và động lực nội sinh của phát triển. Việt Nam cần xây dựng con người mới trong thế kỷ XXI với tinh thần yêu nước, ý thức công dân, tư duy đổi mới sáng tạo, kỹ năng số và năng lực học tập suốt đời.

Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương cũng đề cập yêu cầu xây dựng năng lực tự chủ chiến lược trong bối cảnh thế giới phân mảnh và cạnh tranh gay gắt. Tự chủ chiến lược không đồng nghĩa với biệt lập, mà là chủ động về thể chế, công nghệ, dữ liệu, năng lượng, lương thực, quốc phòng, an ninh và đối ngoại trên nền tảng hội nhập quốc tế sâu rộng và năng lực nội sinh mạnh hơn.

Theo GS.TS Hoàng Văn Cường, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Kinh tế Việt Nam, mô hình phát triển quốc gia cần được nhìn nhận như một cơ chế tổng thể nhằm huy động và phát huy hiệu quả các nguồn lực phục vụ các mục tiêu chiến lược về kinh tế, xã hội và con người trong từng giai đoạn lịch sử. Mô hình này bao gồm năm thành tố: quản trị quốc gia, phát triển kinh tế, phát triển xã hội, quản trị môi trường cùng đối ngoại và phòng thủ quốc gia.

Trong đó, quá trình tái cấu trúc bộ máy cần tiếp tục theo hướng tinh gọn, rõ đầu mối nhưng đồng thời phải bảo đảm phối hợp liên ngành, liên vùng để tránh tình trạng phân mảnh trong điều hành.

Cùng với phân cấp, phân quyền là yêu cầu hoàn thiện cơ chế giám sát quyền lực nhằm hạn chế rủi ro thể chế và tạo không gian cho đổi mới sáng tạo trong thực thi công vụ. Đặc biệt, việc vận hành bộ máy không thể tiếp tục theo hướng cứng nhắc hay “robot hóa” cán bộ, mà cần hình thành đội ngũ cán bộ năng động, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm và có cơ chế bảo vệ những người đổi mới vì lợi ích chung.

Một yêu cầu khác được đặt ra là chuyển mạnh từ tư duy quản lý sang kiến tạo phát triển. Nếu trước đây pháp luật chủ yếu được xây dựng để quản lý, thì nay cần chuyển sang tạo hành lang cho phát triển; nếu trước đây điều hành dựa nhiều vào quy trình và sự tuân thủ, thì nay phải chuyển sang quản trị theo mục tiêu và kết quả đầu ra. Đồng thời, quản trị quốc gia trong thời đại AI phải dựa trên dữ liệu và công nghệ số, với hệ sinh thái quản trị số đồng bộ và đầy đủ.

Ở lĩnh vực kinh tế, GS.TS Hoàng Văn Cường cho rằng, đổi mới mô hình phát triển được đặt trong yêu cầu hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, đồng thời mở đường cho các mô hình kinh tế mới như kinh tế số, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và tài sản số. Đặc biệt, khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo không chỉ đóng vai trò là động lực tăng trưởng, mà cần trở thành nền tảng xuyên suốt cho toàn bộ quá trình đổi mới mô hình phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.