Khoa học và 'ngụy khoa học'

Tác giả: Carl Sagan/ Lightbooks & NXB Phụ nữ Việt Nam

Thế giới bị quỷ ám

Cuốn sách là một trong những tác phẩm quan trọng nhất của nhà thiên văn học huyền thoại Carl Sagan. Ra mắt vào năm 1996, ngay trước khi ông qua đời, cuốn sách không chỉ là một bài học về khoa học mà còn là một tuyên ngôn cá nhân về giá trị cốt lõi của tư duy phản biện trong một xã hội hiện đại.

Khoa học và 'ngụy khoa học'

Khoa học giúp con người mở ra những chân trời mới, nhưng "ngụy khoa học" lại khiến chúng ta rơi vào trạng thái u mê.

Hiện tượng nhật thực, Mặt trăng máu đã được giải thích dưới góc độ khoa học. Ảnh minh họa: M.F.

Khoa học khơi gợi cảm giác kỳ diệu thăng hoa. Nhưng ngụy khoa học cũng vậy. Sự thiếu thốn và yếu kém trong việc phổ biến khoa học đã tạo ra những khoảng trống cho ngụy khoa học lập tức lấp đầy. Nếu đông đảo quần chúng hiểu được rằng mọi tuyên bố tri thức đều cần có bằng chứng đầy đủ trước khi được chấp nhận, thì sẽ không còn chỗ cho ngụy khoa học.

Thế nhưng, văn hóa đại chúng lại đang bị chi phối bởi một thứ tương tự như định luật Gresham [1]: Khoa học tồi đẩy lùi khoa học chân chính.

Trên khắp thế giới, có vô số những con người thông minh, thậm chí tài năng, mang trong mình niềm đam mê với khoa học. Nhưng niềm đam mê đó không được đáp lại. Các khảo sát cho thấy khoảng 95% người Mỹ “mù khoa học”.

Con số này tương đương với tỉ lệ người Mỹ gốc Phi mù chữ (hầu hết là nô lệ) trước thời kỳ Nội chiến, khi mà bất kỳ ai dạy chữ cho họ đều phải chịu những hình phạt nặng nề. Dĩ nhiên, việc xác định “mù chữ” trong bất kỳ lĩnh vực nào, ngôn ngữ hay khoa học, đều mang tính tương đối ở một mức độ nào đó. Nhưng nếu tỷ lệ này cao đến 95% thì quả thực là một vấn đề rất nghiêm trọng.

Các thế hệ tiếp nối đều lo lắng rằng tiêu chuẩn giáo dục đang dần suy thoái. Một trong những bài luận ngắn cổ nhất trong lịch sử loài người, có từ thời Sumer [2] cách đây khoảng 4.000 năm, đã than thở rằng thế hệ trẻ dốt nát hơn nhiều so với thế hệ cha ông. Cách đây 2.400 năm, ngài Plato già nua và hay cáu kỉnh đã đưa ra định nghĩa về tình trạng mù khoa học trong cuốn VII của bộ Luật pháp [3].

"Kẻ nào không biết đếm một, hai, ba; không phân biệt được số lẻ và số chẵn; hoặc hoàn toàn không biết đếm; không phân biệt được ngày và đêm; không hề quen thuộc gì với sự vận hành của Mặt Trời, Mặt Trăng và các vì sao… Tôi cho rằng tất cả những người tự do đều nên học những lĩnh vực tri thức này ở mức độ mà bất kỳ đứa trẻ Ai Cập nào cũng được dạy khi học bảng chữ cái.

Ở đất nước đó, người ta đã phát minh ra các trò chơi số học dành cho trẻ nhỏ để chúng học với sự thích thú và vui vẻ… Chính tôi, khi đã đi gần hết cuộc đời, mới bàng hoàng nhận ra sự ngu dốt của chúng ta trong những vấn đề như vậy".

Tôi không biết mức độ việc thiếu hiểu biết về khoa học và toán học đã góp phần vào sự suy tàn của Athens cổ đại đến đâu, nhưng tôi biết rằng hệ quả của tình trạng mù khoa học trong thời đại của chúng ta còn nguy hiểm hơn trước kia gấp nhiều lần.

Những công dân bình thường thật liều lĩnh và dại dột khi duy trì thái độ dửng dưng, chẳng biết gì về những vấn đề như hiện tượng ấm lên toàn cầu, suy giảm tầng ozon, ô nhiễm không khí, chất thải độc hại và phóng xạ, mưa axit, xói mòn lớp đất mặt, nạn phá rừng nhiệt đới, sự bùng nổ dân số theo cấp số nhân. Công việc và tiền lương thực tế đều phụ thuộc vào khoa học và công nghệ.

Nếu đất nước chúng ta [4] không thể sản xuất được những sản phẩm chất lượng cao, giá thành thấp mà mọi người muốn mua thì các ngành công nghiệp sẽ chuyển dịch sang các khu vực khác trên thế giới, đem theo cả một phần thịnh vượng.

Hãy xét đến những hệ quả xã hội của năng lượng phân hạch và nhiệt hạch, siêu máy tính, xa lộ dữ liệu số, khí radon [5], cắt giảm quy mô vũ khí chiến lược, nghiện ngập, truyền hình độ phân giải cao, an toàn hàng không và sân bay, cấy ghép mô thai, chi phí y tế, phụ gia thực phẩm, thuốc điều trị chứng hưng cảm, trầm cảm hay tâm thần phân liệt, quyền động vật, siêu dẫn, thuốc tránh thai khẩn cấp, những khuynh hướng chống đối xã hội được cho là mang tính di truyền, trạm không gian, du hành lên sao Hỏa, hay tìm ra phương pháp chữa trị AIDS và ung thư.

[1] Định luật Gresham là một nguyên tắc cho rằng “tiền xấu đẩy tiền tốt ra khỏi lưu thông”.

[2]. Thời kỳ Sumer: một nền văn minh quan trọng ở Lưỡng Hà cổ đại, phát triển mạnh mẽ trong khoảng từ năm 4100 đến năm 1750 TCN. Nó bao gồm các thời kỳ Ubaid, Uruk và Early Dynastic, đặc trưng bởi sự phát triển của các thành bang, chữ viết và những tiến bộ trong công nghệ và văn hóa.

[3] Laws (Luật pháp) là cuộc đối thoại cuối cùng và dài nhất của Plato, bắt đầu bằng câu hỏi ai được ghi công thiết lập luật pháp của một nền văn minh.

[4] Chỉ nước Mỹ.

[5] Radon là khí hiếm phóng xạ không màu, không mùi, là sản phẩm phân rã của radium. Khí này có thể tích tụ trong các tòa nhà, đặc biệt trong các khu vực như gác xép và tầng hầm. Nó cũng có thể được tìm thấy trong một số suối nước nóng.

Bằng chứng dịch tễ học cho thấy mối quan hệ rõ ràng giữa hít thở nồng độ radon cao với tỷ lệ mắc ung thư phổi. Do đó, radon được xem là chất gây ô nhiễm đáng kể ảnh hưởng đến chất lượng không khí trong nhà trên toàn cầu.