Khoảng cách dưới một mái nhà

Lắng nghe và thấu hiểu giúp cha mẹ, con cái thu hẹp khoảng cách thế hệ. Ảnh: UNICEF VIỆT NAM

Cùng tìm tiếng nói chung 

Trong văn hóa Việt Nam, gia đình từ lâu được xem là nơi nuôi dưỡng tình yêu thương, sự gắn bó và những giá trị đạo lý giữa các thế hệ. Cha mẹ dành cho con sự chăm lo, kỳ vọng; con cái được dạy về lòng biết ơn, sự kính trọng với đấng sinh thành.

Tuy nhiên, cùng với những thay đổi nhanh chóng của xã hội, cách các thế hệ nhìn nhận về gia đình, quyền riêng tư, sự tự chủ và cách thể hiện cảm xúc cũng đang có nhiều chuyển biến. Cha mẹ có thể nghĩ mình đang “lo cho con”, nhưng con lại cảm nhận đó là sự kiểm soát. Cha mẹ cho rằng mình đang “dạy bảo”, trong khi con có thể thấy suy nghĩ và cảm xúc của mình bị phủ nhận. Những khác biệt ấy, nếu không được chia sẻ và giải tỏa, có thể dần tạo ra khoảng cách ngay trong một mái nhà. 

Bà Nguyễn Thị Huyền (Trưởng nhóm Thanh thiếu niên, UNFPA tại Việt Nam) cho rằng, sự phát triển của những hội nhóm như “Con ghét bố mẹ” có thể nhìn từ ba vấn đề: Khoảng cách và mâu thuẫn thế hệ; nhu cầu được giải tỏa cảm xúc trong một không gian không phán xét và sự thiếu hụt những kênh kết nối giữa cha mẹ và con cái.

Trong một số gia đình, quan niệm con cái phải nghe lời người lớn khiến trẻ thiếu không gian bày tỏ quan điểm. Áp lực thành tích, kỳ vọng hoặc việc cha mẹ áp đặt mong muốn của mình cũng có thể khiến những mâu thuẫn âm ỉ kéo dài. Khi không tìm thấy sự thấu hiểu trong gia đình, người trẻ có xu hướng tìm đến những không gian ẩn danh trên mạng xã hội để chia sẻ, giải tỏa cảm xúc và tìm sự đồng cảm từ những người có hoàn cảnh tương đồng. Đặc biệt, khi các kênh hỗ trợ và kết nối trong đời sống thực còn hạn chế, mạng xã hội càng trở thành nơi các em tìm kiếm sự lắng nghe. 

Việc nhiều phụ huynh cũng tham gia những hội nhóm này cho thấy một nhu cầu khác, người lớn cũng đang tìm cách hiểu thế giới của con. Quá trình thấu hiểu giữa cha mẹ và con cái là hành trình hai chiều, trong đó cả hai cùng học cách hiểu và đồng hành.

Nhiều phụ huynh không thờ ơ hay bỏ mặc con, mà chủ động tìm hiểu những tâm tư khó nói của trẻ. Đáng chú ý, một bộ phận cha mẹ đã bắt đầu thừa nhận sự khác biệt thế hệ, tìm kiếm góc nhìn từ phía con thay vì chỉ áp đặt hay phủ nhận cảm xúc của trẻ. 

Còn PGS.TS Trần Thành Nam (Hiệu trưởng Trường ĐH Giáo dục - ĐH Quốc gia Hà Nội) nhận định, trước đây từng xuất hiện những hội nhóm tương tự với số lượng thành viên lớn.

Theo ông, sự phát triển của các cộng đồng này là một chỉ báo về những đứt gãy trong quan hệ gia đình, cho thấy khoảng cách giữa các thế hệ đang ngày càng bộc lộ rõ và khó thu hẹp. Tuy nhiên, từ những hội nhóm này, cả cha mẹ và con cái cũng có thể nhìn lại cách mình đang kết nối với nhau. 

Theo PGS.TS Trần Thành Nam, mấu chốt nằm ở chỗ nhiều gia đình chưa thực sự có được những cuộc trò chuyện cởi mở. Cha mẹ và con cái có thể sống cùng một mái nhà nhưng lại nhìn sự việc từ những hệ quy chiếu khác nhau. Người lớn thường dựa vào kinh nghiệm để đưa ra lời khuyên, trong khi con cái muốn được lắng nghe và thừa nhận cảm xúc. Khi hai cách tiếp cận ấy không gặp nhau, những khác biệt nhỏ dễ tích tụ thành bất đồng. Đặc biệt, việc phụ huynh tìm đến các hội nhóm để hiểu con cho thấy nhu cầu kết nối. Cha mẹ cũng đang lúng túng trước một thế hệ có cách nghĩ, cách bộc lộ cảm xúc và nhu cầu tự chủ khác với mình. 

Tạo điểm tựa để trẻ được lắng nghe 

Giáo dục và đồng hành cùng thế hệ trẻ đòi hỏi sự phối hợp của gia đình, nhà trường và xã hội. Mỗi môi trường có một vai trò riêng, cùng tạo dựng không gian đủ an toàn, cởi mở để trẻ được lắng nghe, chia sẻ và tìm kiếm sự hỗ trợ khi gặp khó khăn. 

Theo bà Nguyễn Thị Huyền, thu hẹp khoảng cách giữa cha mẹ và con cái trước hết bắt đầu từ cách lắng nghe và đồng hành trong gia đình. Có những lúc cha mẹ nghe con nói nhưng tâm thế vẫn là người phán xét, đưa ra lời khuyên hoặc dùng kinh nghiệm của mình để phủ nhận cảm xúc của trẻ.

Những câu như “Có thế cũng buồn”, “Bố mẹ ngày xưa còn khổ hơn” có thể vô tình khiến con khép lại thay vì tiếp tục chia sẻ. Sự đồng hành cũng cần đi cùng tôn trọng, để kỳ vọng của cha mẹ trở thành động lực thay vì áp lực đối với con.

Bên cạnh điểm số, thành tích, đời sống cảm xúc cũng là một phần quan trọng trong quá trình trưởng thành. Khi cha mẹ quan tâm đến những điều con đang nghĩ, lo lắng và trải qua, sự chăm sóc sẽ không chỉ dừng ở đáp ứng nhu cầu vật chất mà đi sâu hơn vào sự thấu hiểu. 

Ở nhà trường, bà Trần Thị Cúc (giáo viên Ngữ văn, Trường THPT B Phủ Lý, Ninh Bình) cho rằng, bên cạnh kiến thức, học sinh cần được quan tâm hơn đến kỹ năng sống và đời sống cảm xúc. Khả năng nhận diện, điều tiết cảm xúc, xử lý mâu thuẫn, tìm kiếm sự hỗ trợ sẽ giúp các em chủ động hơn trước những vấn đề trong học tập và cuộc sống.

Trong môi trường số, các em cũng cần được trang bị khả năng kiểm chứng thông tin, nhận diện những nội dung dễ tác động đến cảm xúc và có trách nhiệm hơn khi chia sẻ trên mạng. Cùng với đó, tham vấn tâm lý học đường cần được phát huy thực chất, để học sinh biết tìm đến đâu khi gặp những khúc mắc trong gia đình. 

Ở phạm vi rộng hơn, xã hội có vai trò tạo thêm những điểm tựa để trẻ được bảo vệ, kết nối và hỗ trợ khi cần. Các tổ chức xã hội, cộng đồng và những người làm công tác trẻ em có thể trở thành những kênh hỗ trợ bên ngoài gia đình và nhà trường, nhất là với những trường hợp trẻ chưa thể chia sẻ trực tiếp với cha mẹ hoặc thầy cô.

Trong bối cảnh trẻ lớn lên cùng mạng xã hội, trách nhiệm ấy càng đặt ra rõ hơn. Đồng hành với trẻ trên không gian mạng không chỉ là kiểm soát nội dung, mà còn giúp các em hình thành khả năng tự bảo vệ, biết kiểm chứng thông tin, nhận diện những tác động tiêu cực và tìm kiếm sự trợ giúp phù hợp. Khi những kênh hỗ trợ trong đời sống thực đủ gần gũi và dễ tiếp cận, trẻ sẽ có thêm lựa chọn thay vì chỉ tìm đến mạng xã hội để giải tỏa hoặc tìm kiếm sự đồng cảm. 

Khoảng cách giữa các thế hệ không thể thu hẹp trong ngày một ngày hai. Nhưng khi gia đình, nhà trường và xã hội cùng đồng hành, trẻ sẽ có thêm những điểm tựa đủ tin cậy để được lắng nghe và lên tiếng khi gặp vấn đề.