Khoảng cách giữa Mặt trăng và Trái đất từng chỉ bằng một nửa hiện tại?

Tác giả: Peter Frankopan/NXB Tri Thức-Omega Plus Books

Trái đất chuyển mình

Một cuốn sách đồ sộ bao trùm lịch sử trái đất, lịch sử nhân loại và lịch sử môi trường, khí hậu trong 4,5 tỷ năm, giúp độc giả hiểu hơn về quan hệ giữa con người và tự nhiên; được viết bởi GS lịch sử toàn cầu tại Đại học Oxford, Peter Frankopan.

Khoảng cách giữa Mặt trăng và Trái đất từng chỉ bằng một nửa hiện tại?

Mặt trăng không chỉ đóng vai trò biến đổi Trái đất, nói cách khác, nó còn ảnh hưởng lên sự phát triển của sự sống trên hành tinh này.

Dữ liệu hoá thạch về các sinh vật phức tạp, kích thước trên mức hiển vi khởi đầu với thời kỳ Khu hệ Edicara bắt đầu cách đây 570 triệu năm và đã chứng kiến ít nhất bốn mươi loài đã được nhận diện phát triển thành các sinh vật đa bào đối xứng - có thể có ích cho nhiều chức năng, chẳng hạn như khả năng di chuyển.

Nó đánh dấu một thời kỳ đa dạng đến kỳ lạ của các chủng loài sinh vật sống trong đại dương, cũng như của sự tiến hoá, phát triển và thích nghi của chúng, cùng một số sinh vật như bọ ba thuỳ phát triển các cơ quan hô hấp ở chi trên.

Gần cuối kỷ Ordovic, khoảng 444 triệu năm trước, một đợt lạnh đột ngột, có lẽ được phát động từ vận động kiến tạo sinh ra dãy núi Appalachia, dẫn đến sự sụt giảm mạnh của nhiệt độ và gây ra những thay đổi ở các dòng biển ở sâu dưới đại dương, cùng sự sụt giảm của mực nước biển làm thu hẹp môi trường sống của sinh vật phù du và các loài tự bơi.

Đợt lạnh này tạo ra một đợt tuyệt chủng; một đợt tuyệt chủng khác diễn ra khi khí hậu bình ổn, mực nước biển dâng lên và các kiểu quy luật dòng đại dương chững lại, dẫn tới sự giảm mạnh của mật độ ôxy.

Các dấu vết của thuỷ ngân và những dấu hiệu axit hoá đáng kể gợi ý rằng hoạt động núi lửa là nhân tố chủ chốt trong giai đoạn thứ hai của một quá trình mà sau cùng đã dẫn đến sự tuyệt chủng của 85% các loài.

Đây là một trong số vài thời kỳ ghê gớm đã quét sạch mọi sự sống ngoại trừ một tỷ lệ sinh vật nhỏ. Mặt trăng có thể cũng dự phần trong những biến đổi diễn ra trong suốt hàng triệu năm sau thảm hoạ này.

Tạo thành từ những mảnh vỡ bắn vào không gian vào thời điểm diễn ra sự va chạm hình thành Trái đất, Mặt trăng có lực hút hấp dẫn đóng một vai trò lớn tạo nên thuỷ triều đại dương; như thế, nó cũng là tác nhân tạo ra các dòng chảy vận chuyển nhiệt từ xích đạo ra các cực, cơ sở để hình thành khí hậu Trái đất.

Mặt trăng và Trái đất chứa đựng mối quan hệ bí ẩn. Ảnh: Sethlewis.ie.

Do Mặt trăng từng ở gần Trái đất hơn rất nhiều - có lẽ chỉ bằng một nửa khoảng cách hiện tại - những lực này từng mạnh hơn đáng kể và có tác động lớn hơn lên khí hậu Trái đất.

Và có lẽ lên cả giới hữu sinh: các mô hình được xây dựng mới đây gợi ý rằng phạm vi rộng của thuỷ triều có thể là nguyên nhân đẩy cá xương lên vùng nước cạn trên đất liền, từ đó kích hoạt sự tiến hoá của các chi mang vác nặng và cơ quan hít thở không khí.

Mặt trăng không chỉ đóng vai trò biến đổi Trái đất, nói cách khác, nó còn ảnh hưởng lên sự phát triển của sự sống trên hành tinh này.

Vẫn còn một ảnh hưởng quan trọng nữa của Mặt trăng. Các chu kỳ sinh sản của nhiều loài sinh vật biển liên quan chặt chẽ với các pha trăng, với sự di trú và đẻ trứng của cá, cua và sinh vật phù du được ánh sáng Mặt trăng kích hoạt.

Các gen của san hô thay đổi cấp độ hoạt động của chúng tuỳ theo pha thượng huyền hay hạ huyền của Mặt trăng. Các pha trăng dường như có ảnh hưởng lên việc căn thời gian của mùa giao phối của linh dương đầu bò ở đồng cỏ Serengeti, và liên quan tới quá trình sinh đẻ tự nhiên của bò.

Nhiều loài linh trưởng trở nên lanh lợi hơn vào ban đêm trong thời kỳ trăng tròn - có thể do lượng ánh sáng cao hơn giúp tăng cơ hội trốn thoát loài săn mồi. Hải âu mày đen cũng được ghi nhận là hoạt bát hơn vào những đêm sáng trăng.

Mặc dù được nghiên cứu chưa nhiều, nhưng các pha trăng và ánh trăng dường như liên quan mật thiết đến sự di trú hằng năm của hàng tỷ loài động vật theo mùa, đặc biệt là các loài chim, cơ hội ‘tiếp nhiên liệu’ của chúng phụ thuộc rất nhiều vào ánh sáng.

Quả thật, dường như có mối liên kết quan trọng giữa hành vi, hoạt động của con người, với khả năng sinh sản và chu kỳ của Mặt trăng.

Các nghiên cứu về các cộng đồng bản địa ở Argentina không tiếp cận với điện (đó là những điều kiện kiểm soát thí nghiệm hữu ích) cho thấy giấc ngủ của họ bắt đầu muộn hơn và ngắn hơn vào những đêm trước khi trăng tròn, khi ánh trăng xuất hiện vào khoảng thời gian sau lúc chạng vạng.

Điều này cũng gợi ý rằng những cộng đồng tiền công nghiệp không tiếp cận với ánh sáng nhân tạo cũng có thể có các mô hình giấc ngủ chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ hoạt động của Mặt trăng.

Dữ liệu dài hạn về chu kỳ kinh nguyệt của phụ nữ cho thấy mối tương quan với ánh trăng và lực hấp dẫn của Mặt trăng. Một số học giả lập luận rằng tập tính sinh sản của con người ban đầu cũng đồng bộ với chu kỳ của Mặt trăng, nhưng đã bị biến đổi gần đây do lối sống hiện đại.

Tuy vai trò làm ảnh hưởng và gây rối loạn hành vi con người của Mặt trăng thường được phản ánh trong văn hoá đại chúng và thậm chí là trong ngôn ngữ - như từ ‘lunatic’ gợi đến mối quan hệ nhân quả nào cũng bị các nhà khoa học coi nhẹ.

Dù vậy, một số nhà nghiên cứu đã nhấn mạnh rằng những giai đoạn thất thường của người bệnh rối loạn lưỡng cực liên quan đáng kể với ba pha trăng riêng biệt.

Nói cách khác, Mặt trăng đóng vai trò quan trọng đối với các dòng biển, nhiệt độ và khí hậu toàn cầu, cũng như chu kỳ sinh sản và sự sống trên Trái đất nói chung.