Khoảng trống pháp lý và thực tiễn công tác quản lý đất lúa bị san lấp ở xã Đam Rông 3 (Lâm Đồng)

Trụ sở UBND xã Đam Rông 3, tỉnh Lâm Đồng

Nhiều tháng qua, tại thôn Tân Tiến, xã Đam Rông 3 (tỉnh Lâm Đồng), hàng loạt thửa đất trồng lúa và đất nông nghiệp bị đổ đất, san lấp, tôn nền với quy mô lớn. Những cánh đồng từng là vùng sản xuất lúa nước lâu năm đang dần bị thay đổi hiện trạng, nhiều khu vực hình thành mặt bằng mới, làm thu hẹp diện tích đất canh tác và đặt ra nhiều vấn đề về công tác quản lý, bảo vệ quỹ đất lúa.

Theo phản ánh của người dân địa phương, khu vực xảy ra san lấp vốn là vùng sản xuất lúa nước nằm gần trung tâm xã. Máy múc hoạt động liên tục, xe ben nối nhau chở đất đổ xuống ruộng. Nhiều thửa đất lúa một vụ bị phủ kín bởi đất đá, mặt ruộng được nâng cao khoảng 50 cm so với mặt đường liên thôn. Cũng theo người dân địa phương cho biết, hoạt động này diễn ra cả ngày lẫn đêm và cho rằng việc san lấp nhằm tạo nền để xây dựng nhà ở hoặc chuẩn bị phân chia lô, thửa.

Điều đáng lo ngại là tác động của việc san lấp không chỉ dừng lại ở diện tích đất bị mất. Các tuyến mương nội đồng bị đất đá vùi lấp, dòng chảy thay đổi khiến nước mưa không còn thoát như trước, xuất hiện tình trạng ngập úng cục bộ. Người dân phản ánh có thời điểm nước đọng trên đường sâu tới 30–40 cm sau mỗi trận mưa lớn.

Hình ảnh những ngày đầu thực hiện việc san lấp đất trồng lúa tại thôn Tân Tiến xã Đam Rông 3, Lâm Đồng

Xe chở đất lấp ruộng

Đường liên thôn khu vục san lấp. Sau những trận mưa gây ngập úng cục bộ kéo dài. Ảnh hưởng không nhỏ đến sinh hoạt của người dân

Trong bối cảnh Việt Nam đang thúc đẩy phát triển nông nghiệp hữu cơ, những thay đổi này có thể gây ra nhiều hệ lụy lâu dài. Nông nghiệp hữu cơ không chỉ yêu cầu đất canh tác không sử dụng hóa chất cấm mà còn đòi hỏi vùng sản xuất phải duy trì được vùng đệm sinh thái, nguồn nước sạch và hệ sinh thái đồng ruộng ổn định. Khi đất lúa bị chia cắt hoặc chuyển đổi xen cài sang các mục đích khác, khoảng cách giữa khu vực sản xuất hữu cơ với khu dân cư, công trình xây dựng hoặc vùng sản xuất thông thường bị thu hẹp, làm gia tăng nguy cơ thuốc bảo vệ thực vật, phân bón hóa học, nước thải hoặc chất ô nhiễm phát tán vào khu vực sản xuất hữu cơ.

Không chỉ mất vùng đệm an toàn, việc san lấp còn làm thay đổi địa hình và hệ thống thủy lợi nội đồng. Đối với cây lúa và nhiều mô hình sản xuất hữu cơ, nguồn nước tưới có ý nghĩa quyết định đến chất lượng đất và sản phẩm. Khi các tuyến mương bị lấp hoặc dòng chảy bị thay đổi, việc kiểm soát nguồn nước trở nên khó khăn hơn, đồng thời làm tăng nguy cơ ô nhiễm chéo giữa khu vực sản xuất hữu cơ với các khu vực đã chuyển đổi mục đích sử dụng.

Vị trí khai thác đất để vận chuyển về khu vực cánh đồng lúa thực hiện việc san lấp

Một hệ quả khác ít được nhắc tới là sự đứt gãy của hệ sinh thái đồng ruộng. Những cánh đồng lúa liền vùng vốn là nơi sinh sống của nhiều loài thiên địch như nhện, bọ rùa, chuồn chuồn, ếch nhái, chim ăn sâu và hệ vi sinh vật trong đất. Đây là những "lá chắn sinh học" giúp người nông dân kiểm soát sâu bệnh mà không phụ thuộc vào thuốc bảo vệ thực vật. Khi đồng ruộng bị chia cắt bởi các khu đất san lấp hoặc công trình xây dựng, môi trường sống của các loài có ích bị thu hẹp, khả năng cân bằng sinh thái suy giảm, làm gia tăng áp lực đối với sản xuất hữu cơ.

Việc san lấp còn tác động trực tiếp đến chất lượng đất. Đất đá từ nơi khác được đổ xuống có thể chôn vùi tầng đất mặt giàu hữu cơ, làm thay đổi kết cấu đất, giảm khả năng giữ nước, giảm hoạt động của hệ vi sinh vật và làm mất dần độ phì tự nhiên. Đây là những yếu tố cốt lõi quyết định năng suất và chất lượng của nông nghiệp hữu cơ. Một khi tầng đất canh tác bị phá vỡ, quá trình phục hồi thường kéo dài nhiều năm và đòi hỏi chi phí rất lớn.

Diện tích ruộng lúa sau vài tháng đã được lấp đầy và san phẳng, việc xây dựng cũng đã được triển khai

Trong khi đó, thực tế xử lý vi phạm tại địa phương vẫn đặt ra nhiều vấn đề cần xem xét. Ngày 28/01/2026, UBND xã Đam Rông 3 ban hành 02 quyết định xử phạt vi phạm hành chính đối với ông Nông Văn Quốc và ông Nông Văn Cẩn về hành vi san lấp, nâng cao bề mặt đất sản xuất nông nghiệp, cùng xác định diện tích vi phạm là 480 m². Tuy nhiên, kết quả đo đạc hiện trạng bằng thiết bị GPS của phóng viên cho thấy phạm vi khu vực đã được san lấp liên quan đến ông Nông Văn Quốc khoảng 7.337 m² và khu vực liên quan ông Nông Văn Cẩn khoảng 11.347 m² !?

(Đây là số liệu khảo sát thực địa nhằm xác định phạm vi khu vực có dấu hiệu đã bị san lấp, không phải diện tích vi phạm do cơ quan có thẩm quyền xác định.)

Hình ảnh GPS so sánh hiện trạng số liệu đo đạc với số liệu xử phạt vi phạm của UBND xã Đam Rông 3

Trao đổi với phóng viên, ông Đặng Đình Túc, Phó Chủ tịch UBND xã Đam Rông 3 cho biết, địa phương đã tăng cường kiểm tra hoạt động khai thác đất và san lấp mặt bằng, song các trường hợp vi phạm thường lợi dụng ban đêm hoặc ngày nghỉ để thực hiện. Dù vậy, thực tế cho thấy hoạt động san lấp diễn ra trong thời gian dài với khối lượng đất lớn và nhiều phương tiện cơ giới, đặt ra câu hỏi về hiệu quả của công tác kiểm tra, phát hiện và ngăn chặn vi phạm ngay từ đầu.

Theo Luật Đất đai năm 2024, đất trồng lúa thuộc nhóm đất nông nghiệp được quản lý chặt chẽ; việc tự ý làm thay đổi hiện trạng hoặc sử dụng đất không đúng mục đích khi chưa được cơ quan có thẩm quyền cho phép là hành vi vi phạm pháp luật. Ngày 08/7/2026, UBND tỉnh Lâm Đồng tiếp tục ban hành Văn bản số 10876/UBND-NNMT về chấn chỉnh trách nhiệm, thẩm quyền trong công tác quản lý nhà nước về đất đai trên địa bàn tỉnh. Văn bản yêu cầu UBND các xã, phường phải trực tiếp, thường xuyên kiểm tra tình hình sử dụng đất, kịp thời phát hiện và xử lý các trường hợp sử dụng đất không đúng mục đích, không để xảy ra tình trạng lấn chiếm, sử dụng đất trái pháp luật và không chuyển trách nhiệm quản lý hiện trạng cho cơ quan cấp trên.

Nhìn từ góc độ phát triển nông nghiệp hữu cơ, yêu cầu này càng trở nên cấp thiết. Bảo vệ đất lúa không chỉ nhằm bảo đảm an ninh lương thực mà còn là điều kiện tiên quyết để duy trì các vùng nguyên liệu hữu cơ tập trung. Khi đất lúa bị thu hẹp, vùng đệm sinh thái bị mất, hệ thống thủy lợi bị chia cắt và chất lượng đất suy giảm, những vùng sản xuất hữu cơ sẽ phải đối mặt với nguy cơ ô nhiễm chéo, tăng chi phí kiểm soát chất lượng và khó đáp ứng các yêu cầu chứng nhận.

Thực tế tại Đam Rông 3 cho thấy, xử phạt hành chính chỉ là bước đầu của quá trình quản lý. Điều quan trọng hơn là cần rà soát toàn bộ hiện trạng sử dụng đất, đánh giá đầy đủ tác động của việc san lấp đối với quỹ đất lúa, hệ thống thủy lợi và môi trường sản xuất, đồng thời xử lý dứt điểm các trường hợp vi phạm theo đúng quy định của pháp luật. Chỉ khi quỹ đất lúa được bảo vệ nghiêm ngặt, những cánh đồng mới tiếp tục đóng vai trò là vùng đệm sinh thái, nền tảng để phát triển nền nông nghiệp hữu cơ bền vững, thích ứng với biến đổi khí hậu và bảo đảm an ninh lương thực trong tương lai.

CẦN KIỂM TRA LẠI KẾT QUẢ ĐO ĐẠC DIỆN TÍCH ĐẤT LÚA ĐÃ SAN LẤP

Trao đổi với phóng viên, Luật sư Trần Hoàng Phúc (Đoàn Luật sư TP. Hồ Chí Minh) cho rằng, Điều 5 Luật Đất đai năm 2024 quy định một trong những nguyên tắc sử dụng đất là phải đúng mục đích sử dụng. Đồng thời, Điều 11 Luật này đã quy định những hành vi bị nghiêm cấm, trong đó có hành vi vi phạm quy định của pháp luật về quản lý nhà nước về đất đai, hành vi không thực hiện đúng quy định của pháp luật khi thực hiện quyền của người sử dụng đất.

Theo đó, người sử dụng đất có nghĩa vụ sử dụng đất đúng mục đích, việc chuyển mục đích sử dụng đất thuộc trường hợp luật quy định phải được cơ quan Nhà nước có thẩm quyền cho phép. Vì vậy, việc tự ý chuyển mục đích sử dụng đất hoặc tự ý làm thay đổi hiện trạng sử dụng đất khi chưa được cơ quan có thẩm quyền cho phép là hành vi vi phạm pháp luật đất đai.

Theo Luật sư Phúc, đối với hành vi tự ý san lấp đất trồng lúa, Nghị định số 123/2024/NĐ-CP quy định tùy theo diện tích và mức độ vi phạm, cá nhân hoặc tổ chức có thể bị xử phạt hành chính với mức tiền từ hàng chục triệu đến hàng trăm triệu đồng; đồng thời bị áp dụng các biện pháp khắc phục hậu quả như buộc khôi phục lại hiện trạng ban đầu của đất, buộc thực hiện đúng mục đích sử dụng đất và buộc nộp lại khoản lợi bất hợp pháp có được do thực hiện hành vi vi phạm (nếu có).

Đáng chú ý, Luật sư cũng cho rằng trách nhiệm trong vụ việc không chỉ dừng lại ở người trực tiếp thực hiện hành vi san lấp.

“Công tác quản lý nhà nước về đất đai được pháp luật phân định rất rõ. Nếu để tình trạng san lấp, chuyển đổi hiện trạng đất diễn ra trong thời gian dài mà không được phát hiện, ngăn chặn hoặc xử lý kịp thời thì tùy tính chất, mức độ, cơ quan, tổ chức và cá nhân có trách nhiệm quản lý cũng có thể bị xem xét trách nhiệm theo quy định của pháp luật. Trường hợp có dấu hiệu buông lỏng quản lý, bao che hoặc tiếp tay cho vi phạm thì ngoài xử lý hành chính, xử lý kỷ luật còn có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự nếu đủ căn cứ.” – Luật sư Trần Hoàng Phúc nhận định./.