Khối tài sản nghìn tỷ 'đóng băng' nhiều năm của Vnsteel

Áp lực kép tài chính

Tính đến hết quý I/2026, Vnsteel đang gánh khoản nợ 13.943 tỷ đồng nợ phải trả ngắn hạn. Riêng các khoản vay và nợ thuê tài chính ngắn hạn đã vượt 8.000 tỷ đồng.

Trong khi đó, lợi nhuận sau thuế của công ty mẹ chỉ đạt 163 tỷ đồng, chi phí tài chính toàn hệ thống lại tăng tới 45% so với cùng kỳ, chủ yếu do lãi vay ngân hàng và lãi mua hàng chậm trả. Lợi nhuận tạo ra từ hoạt động sản xuất – kinh doanh thép vì vậy bị bào mòn đáng kể khi phải ưu tiên bù đắp chi phí vốn.

Đáng lưu ý, cấu trúc tài chính hiện tại cho thấy dấu hiệu lệch pha giữa quy mô tài sản và khả năng tạo dòng tiền. Tỷ trọng nợ ngắn hạn duy trì ở mức cao, trong khi phần lớn tài sản lại bị “neo” trong các dự án đầu tư dở dang và khoản phải thu kém thanh khoản. Trong kịch bản thị trường thép suy yếu hoặc lãi suất duy trì ở mặt bằng cao, áp lực thanh khoản có thể nhanh chóng chuyển hóa thành rủi ro tài chính mang tính hệ thống.

Áp lực đòn bẩy tài chính thể hiện rõ tại các đơn vị thành viên của Vnsteel. Hệ số nợ trên vốn chủ sở hữu của Gang thép Thái Nguyên (TISCO) đã vượt 5,56 lần, còn Vinausteel vượt 3 lần – những mức đòn bẩy tiềm ẩn rủi ro lớn trong bối cảnh thị trường thép biến động mạnh.

Dự án giai đoạn 2 mở rộng nhà máy Gang thép Thái Nguyên được khởi công từ năm 2007 nhưng kéo dài tới nay, tồn tại nhiều vướng mắc chưa được giải quyết. Ảnh: VGP/Nhật Bắc

Không dừng lại ở áp lực dòng tiền ngắn hạn, Vnsteel còn bị “kẹt vốn” tại hơn 6.600 tỷ đồng chi phí đầu tư xây dựng dở dang. Không chỉ là câu chuyện vốn bị “đóng băng” trên sổ sách, các dự án này còn tạo ra chi phí cơ hội rất lớn. Nguồn lực đáng lẽ có thể dùng để nâng cấp công nghệ, tái cấu trúc các nhà máy hiện hữu hoặc giảm áp lực vay nợ lại bị giam giữ trong những dự án chưa có lối ra rõ ràng, khiến năng lực cạnh tranh của tổng công ty tiếp tục bị bào mòn.

Đáng chú ý nhất là dự án mỏ sắt Thạch Khê và các dự án liên quan tới Công ty TNHH Khoáng sản và luyện kim Việt Trung (VTM). Với quy mô thuộc nhóm lớn nhất Đông Nam Á, mỏ sắt Thạch Khê đến nay vẫn trong trạng thái “đóng băng”, tiêu tốn nguồn lực nhưng chưa đóng góp được sản lượng quặng nào cho hệ thống sản xuất.

Trong khi đó, dự án mỏ Quý Xa (thông qua VTM) lại đặt Vnsteel trước nguy cơ phát sinh rủi ro pháp lý, khi cơ quan chức năng đã khởi tố và điều tra bổ sung nhiều cá nhân liên quan tại VTM và Vnsteel trong vụ án xảy ra tại doanh nghiệp này.

Việc điều tra mở rộng, thuộc diện Ban chỉ đạo Trung ương về phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực theo dõi, không chỉ tạo áp lực lớn lên quá trình xử lý tồn đọng mà còn có thể ảnh hưởng tới uy tín, khả năng huy động vốn và tiến trình tái cấu trúc của Vnsteel trong thời gian tới.

Cụ thể, quá trình điều tra mở rộng vụ án, Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an vừa khởi tố nhiều đối tượng vi phạm quy định về quản lý, sử dụng tài sản Nhà nước gây thất thoát, lãng phí, trong đó có một số cá nhân nguyên lãnh đạo, kế toán trưởng, thành viên hội đồng quản trị của cả VTM và Vnsteel.

Hiện, Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an đang tiến hành điều tra, củng cố tài liệu, chứng cứ chứng minh hành vi phạm tội của các bị can đã khởi tố, làm rõ yếu tố vụ lợi (nếu có), đồng thời rà soát, kê biên, phong tỏa tài sản để đảm bảo thu hồi triệt để tài sản cho Nhà nước.

“Lỗ hổng” từ quy trình quản trị

Những vấn đề tài chính của Vnsteel không xuất hiện một cách ngẫu nhiên, mà phản ánh rõ hạn chế trong mô hình quản trị kéo dài nhiều năm. Việc kiểm soát bán hàng lỏng lẻo, thiếu chuẩn mực tín dụng nội bộ và chậm hoàn thiện quy chế quản lý dòng tiền cho thấy doanh nghiệp vẫn vận hành theo tư duy dàn trải, thay vì đặt hiệu quả và kỷ luật tài chính làm trọng tâm.

Một điểm trừ lớn là tình trạng nợ phải thu khó đòi gia tăng. Kiểm toán Nhà nước chỉ ra rằng nhiều đơn vị thành viên như Tôn mạ Vnsteel Thăng Long, Kim khí Hà Nội đã bán hàng thiếu kiểm soát, không có tài sản bảo đảm hoặc vượt hạn mức tín dụng.

Hệ quả là Gang thép Thái Nguyên đang ghi nhận 553 tỷ đồng nợ khó đòi, cùng các khoản nợ xấu đáng kể tại Kim khí TP.HCM, Kim khí Hà Nội và một số đơn vị khác. Khi dòng tiền bị “chôn” vào các khoản phải thu này, doanh nghiệp buộc phải tăng vay ngắn hạn để duy trì hoạt động, kéo theo chi phí tài chính tiếp tục phình to.

Thực tế cho thấy, Vnsteel đang phải sử dụng vốn vay thương mại để duy trì sự tồn tại của các dự án đầu tư dở dang, thay vì dùng nguồn lực đó để xoay vòng sản xuất và cải thiện hiệu quả kinh doanh cốt lõi.

Chiến lược đầu tư liên doanh, liên kết cũng bộc lộ nhiều bất cập. Tám công ty liên doanh của Vnsteel hiện ghi nhận khoản lỗ lũy kế lên tới 3.441 tỷ đồng, vượt xa mức vốn đầu tư ban đầu hơn 2.000 tỷ đồng. Khi các đơn vị này rơi vào thua lỗ kéo dài, Vnsteel không chỉ mất khả năng kiểm soát dòng vốn mà còn bị cuốn vào vòng xoáy trích lập dự phòng, trực tiếp kéo giảm lợi nhuận hợp nhất.

Sự lỏng lẻo trong quản trị còn thể hiện ở quản lý dòng tiền. Nhiều đơn vị như Vinausteel, Thép Nhà Bè – Vnsteel, Kim khí TP.HCM, Tôn mạ Vnsteel Thăng Long vẫn chưa ban hành quy chế quản lý tiền gửi ngân hàng. Ở một số trường hợp, hồ sơ lựa chọn ngân hàng còn thiếu thông tin chào lãi suất – một khâu cơ bản nhằm tối ưu hóa hiệu quả sử dụng vốn.

Bên cạnh đó, tiến độ thoái vốn tại bảy đơn vị theo kế hoạch vẫn chưa được hoàn thành, cho thấy sự chậm trễ và do dự trong tái cấu trúc danh mục đầu tư.

Trong bối cảnh thị trường thép cạnh tranh khốc liệt, khi các doanh nghiệp tư nhân liên tục siết chặt kỷ luật tài chính và tối ưu từng vòng quay vốn, “anh cả” Vnsteel vẫn loay hoay với những bài toán quản trị kéo dài từ nhiều năm trước.

Hai “cục máu đông” chưa được tháo gỡ

Hai điểm nghẽn lớn nhất trong bức tranh đầu tư của Vnsteel hiện nay vẫn là dự án TISCO 2 và Công ty VTM – những yếu tố mang tính điều kiện tiên quyết đối với khả năng ổn định và phát triển dài hạn của tổng công ty.

Tại dự án TISCO 2, theo chỉ đạo của Bộ Chính trị và Thủ tướng Chính phủ, TISCO và MCC đã ký thỏa thuận chấm dứt và thanh lý hợp đồng EPC. Tính đến ngày 11/12/2025, TISCO đã nhận khoảng 3,17 triệu USD, tương đương 25% tổng giá trị hoàn trả từ tổng thầu MCC (Công ty hữu hạn Tập đoàn Khoa học công nghiệp luyện kim Trung Quốc) và đang tiếp tục hoàn thiện việc thanh lý các hợp đồng thầu phụ.

Đối với VTM, sau ba năm buộc phải dừng hoạt động, nhà máy Gang thép Lào Cai đã được khôi phục sản xuất. Tuy nhiên, các vướng mắc cốt lõi tại hai dự án này vẫn chưa được giải quyết triệt để, trong đó có nhiều nội dung vượt thẩm quyền của VnSteel và cần tiếp tục báo cáo, xin ý kiến cấp có thẩm quyền.

Năm 2025 cho thấy đòn bẩy tài chính của VnSteel có xu hướng gia tăng. Dòng tiền từ hoạt động kinh doanh đạt 701 tỷ đồng, cải thiện rõ so với mức âm 1.280 tỷ đồng năm 2024, song tổng dòng tiền vẫn âm 245 tỷ đồng do gia tăng các khoản phải thu, hàng tồn kho, chi đầu tư và trả nợ trong kỳ.

Đến cuối năm 2025, tình hình tài chính tại Gang thép Thái Nguyên và VTM tiếp tục mất cân đối lớn, hệ số nợ cao và khả năng thanh toán yếu, tiềm ẩn rủi ro đối với các khoản nợ đến hạn.

Câu chuyện của Vnsteel không còn là khó khăn riêng của một doanh nghiệp mà phản ánh những điểm nghẽn cố hữu trong quản trị và phân bổ nguồn lực tại một bộ phận doanh nghiệp nhà nước quy mô lớn.

Khi thị trường thép bước vào giai đoạn cạnh tranh khốc liệt hơn, với yêu cầu ngày càng cao về hiệu quả vốn và kỷ luật tài chính, việc chậm trễ xử lý các “cục máu đông” đầu tư và quản trị không chỉ kéo dài quá trình phục hồi của Vnsteel, mà còn đặt ra câu hỏi lớn về hiệu quả sử dụng vốn nhà nước trong dài hạn.