Khơi thông 'nguồn lực bạc' - Bài 1: Thị trường lao động cho người cao tuổi

Ảnh minh họa

Theo số liệu thống kê, Việt Nam hiện có khoảng 9 triệu người cao tuổi đang trực tiếp mưu sinh, nhưng phần lớn làm việc tự do, thiếu hợp đồng và bảo hiểm rủi ro. Trước tốc độ già hóa dân số nhanh chóng, việc tạo sinh kế linh hoạt và tháo gỡ rào cản pháp lý không chỉ giúp người lớn tuổi bảo đảm an sinh, mà còn giải phóng "nguồn lực bạc" cho phát triển kinh tế.

Gánh nặng mưu sinh và khoảng trống an sinh

Bà Nguyễn Thị Mai, 62 tuổi, xã Phụng Công, tỉnh Hưng Yên, ngoài những giờ làm công việc đồng áng, mỗi chiều lại miệt mài đạp chiếc xe đạp thồ đi thu mua đồng nát khắp các ngõ ngách để có thêm thu nhập. Không hợp đồng lao động, không bảo hiểm y tế tự nguyện, chiếc xe đạp cũ cùng chiếc bao tải dứa buộc sau yên là công cụ mưu sinh duy nhất của bà. "Ở tuổi này, nhiều người đã được nghỉ ngơi, nhưng tôi không có lương hưu hay khoản tích lũy. Chồng lại ốm đau thường xuyên, nếu không đi mua đồng nát thì lấy đâu ra tiền mắm muối, thuốc thang hàng ngày," bà Mai bộc bạch.

Bà Nguyễn Thị Mai, 62 tuổi, xã Phụng Công, tỉnh Hưng Yên

Còn tại vùng ven Hà Nội, ông Nguyễn Văn Hùng, 64 tuổi, ngụ tại phường Hoàng Mai, cũng bắt đầu mỗi ngày từ 5 giờ sáng. Công cụ mưu sinh của ông là chiếc xe máy cũ. Sau khi ngừng làm việc tại một cơ sở cơ khí nhỏ, không có lương hưu hay tích lũy đáng kể, ông Hùng chọn đăng ký làm tài xế công nghệ và giao hàng cho một ứng dụng thương mại điện tử. "Nhiều hôm đi xe muộn hoặc chạy đường xa, lưng mỏi nhừ, nhưng tôi đâu dám nghỉ. Không có lương hưu, tiền ăn uống, thuốc nom hàng ngày đều trông cả vào cái tay lái này. Giờ muốn xin làm bảo vệ hay công nhân cho công ty tử tế, người ta nhìn cái tuổi 64 của mình là lắc đầu xua tay ngay," ông Hùng chia sẻ.

Câu chuyện của bà Mai và ông Hùng là chân dung điển hình của hàng triệu người cao tuổi Việt Nam hiện nay. Theo thống kê, Việt Nam hiện có khoảng 16,5 triệu người từ 60 tuổi trở lên (chiếm khoảng 16% dân số), trong đó có khoảng 9 triệu người vẫn trực tiếp lao động, mưu sinh. Đáng chú ý, có tới khoảng 79,5% người cao tuổi đang làm việc nằm trong khu vực phi chính thức, tự làm hoặc làm lao động gia đình không hưởng lương, và hơn 91% chưa qua đào tạo có bằng cấp, chứng chỉ.

Theo dự báo nhân khẩu học, đến năm 2034, Việt Nam sẽ trở thành xã hội "già" và đến năm 2038 sẽ có hơn 21 triệu người cao tuổi (chiếm 20% dân số). Đến năm 2039, số người cao tuổi sẽ chính thức vượt quá số lượng trẻ em trong bối cảnh lực lượng lao động trẻ suy giảm. Trong vòng một thập kỷ tới, sẽ có hàng chục triệu người cao tuổi có nhu cầu học nghề, cập nhật kỹ năng số và tìm kiếm cơ hội việc làm phù hợp.

Việt Nam có thể sẽ chính thức bước vào thời kỳ "dân số già" vào năm 2034

Lợi ích đa chiều và những "điểm nghẽn" chính sách

Việc tạo điều kiện cho người cao tuổi tiếp tục làm việc và cống hiến là một mục tiêu mang lại "đa lợi ích" cho toàn xã hội. Theo ước tính từ Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB), việc khai thác tốt nguồn lực lao động chưa được sử dụng của người cao tuổi có thể giúp GDP Việt Nam tăng thêm khoảng 1,1%. Khi người cao tuổi tự chủ về kinh tế, con cháu họ yên tâm làm việc; đồng thời áp lực lên quỹ phúc lợi xã hội giảm đi rõ rệt. Quan trọng hơn, người cao tuổi sở hữu tri thức, kinh nghiệm và sự cẩn trọng, những thế mạnh đặc biệt phù hợp với nền kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và xu hướng phát triển bền vững.

Tuy nhiên, thị trường lao động hiện vẫn tồn tại vô số "điểm nghẽn" về cả tư duy lẫn chính sách. Nhiều doanh nghiệp vẫn coi việc sử dụng lao động lớn tuổi là sự "ưu ái" thay vì coi đó là lực lượng lao động tạo ra giá trị. Về mặt thể chế, chính sách tuổi nghỉ hưu hiện nay còn cứng nhắc; quy định pháp luật chưa có cơ chế bảo vệ bằng hợp đồng lao động đối với người cao tuổi làm việc ở khu vực phi chính thức; người lớn tuổi muốn khởi nghiệp hay làm kinh tế hộ gia đình vẫn vấp phải rào cản lớn về độ tuổi khi tiếp cận nguồn vốn vay ưu đãi. 

Bên cạnh đó, Nhà nước cũng chưa có chính sách đòn bẩy kinh tế đủ mạnh, như miễn giảm thuế hay ưu đãi tiền thuê đất, để khuyến khích các doanh nghiệp tuyển dụng lao động cao tuổi.

Bà Trần Bích Thủy, Giám đốc Tổ chức HelpAge International tại Việt Nam

Phân tích sâu về những rào cản này, bà Trần Bích Thủy, Giám đốc Tổ chức HelpAge International tại Việt Nam, nhấn mạnh thị trường hiện rất thiếu các hình thức việc làm linh hoạt (bán thời gian, làm theo giờ) phù hợp với sức khỏe người cao tuổi. Ngoài ra, công tác đào tạo lại kỹ năng số, sàn giao dịch việc làm chuyên biệt hay các lớp hướng nghiệp cho người lớn tuổi vẫn chưa được triển khai đồng bộ.

Vừa qua, thảo luận tại buổi họp tổ khi góp ý vào dự thảo sửa đổi Luật Người cao tuổi và Luật Việc làm, Đại biểu Quốc hội Nguyễn Thanh Bình, Đoàn ĐBQH tỉnh Hà Tĩnh, Chủ tịch Hội Người cao tuổi Việt Nam, khẳng định: Để giải quyết các điểm nghẽn này và phát huy nguồn lực người cao tuổi, chính sách không thể tách rời mà cần sự vào cuộc phối hợp liên ngành chặt chẽ giữa các bộ, ngành.

"Công tác người cao tuổi và việc làm cho người cao tuổi có tính liên ngành rất cao, liên quan trực tiếp đến lao động, giáo dục nghề nghiệp, khoa học công nghệ, thông tin và các chính sách đòn bẩy kinh tế. Cần giữ vững nguyên tắc phối hợp liên ngành, giao Chính phủ quy định cụ thể trách nhiệm của từng bộ, ngành nhằm chủ động tạo hành lang pháp lý, tháo gỡ rào cản về hợp đồng lao động, đào tạo nghề và cơ hội khởi nghiệp cho người cao tuổi," Đại biểu Nguyễn Thanh Bình nhấn mạnh.

Đại biểu Quốc hội Nguyễn Thanh Bình, Đoàn ĐBQH tỉnh Hà Tĩnh, Chủ tịch Hội Người cao tuổi Việt Nam, phát biểu

Bài học quốc tế và giải pháp căn cơ cho Việt Nam

Nhìn ra thế giới, các quốc gia đối mặt với làn sóng già hóa dân số sớm như Nhật Bản hay Hàn Quốc đã không coi người cao tuổi là "người phụ thuộc", mà chủ động đưa lực lượng này vào chiến lược phát triển kinh tế quốc gia thông qua các cơ chế pháp lý và tài chính đột phá.

Tại Nhật Bản, Luật Sửa đổi về Đột phá Lao động đã chính thức khuyến khích các doanh nghiệp kéo dài độ tuổi làm việc của người lao động đến 70 tuổi. Mô hình Trung tâm Nguồn nhân lực Bạc (Silver Human Resource Center) do Chính phủ hỗ trợ vận hành đã trở thành cầu nối hiệu quả, phân phối các công việc bán thời gian linh hoạt, phù hợp với sức khỏe người lớn tuổi. Trong khi đó, Hàn Quốc lại trích ngân sách nhà nước tài trợ hàng trăm nghìn vị trí việc làm trong khu vực công và dịch vụ cộng đồng cho người cao tuổi; đồng thời nghiêm cấm mọi hành vi phân biệt đối xử về tuổi tác trong quy trình tuyển dụng của doanh nghiệp.

Đánh giá về xu hướng này, bà Trần Bích Thủy, Giám đốc Tổ chức HelpAge International tại Việt Nam, nhận định: "Già hóa dân số vừa là thách thức nhưng cũng là cơ hội lớn nếu chúng ta biết khai thác hiệu quả 'nguồn lực bạc'. Điều cốt lõi là chính sách lao động phải chuyển từ tư duy hỗ trợ thụ động sang chủ động tạo dựng môi trường làm việc linh hoạt, an toàn và bình đẳng".

Không dừng lại ở quy mô sinh kế gia đình, người cao tuổi Việt Nam ngày càng khẳng định vai trò, giá trị và gặt hái nhiều thành công trên nhiều ngành nghề, lĩnh vực

Để những gợi mở quốc tế trở thành giải pháp thực tế tại Việt Nam, việc làm cho người cao tuổi phải trở thành một bộ phận cấu thành chính thức trong tổng thể chính sách lao động quốc gia, tập trung vào 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

Thứ nhất, hoàn thiện hành lang pháp lý và "hợp đồng hóa" lao động. Quy định pháp luật cần linh hoạt hơn để các cơ quan, doanh nghiệp dễ dàng ký kết hợp đồng lao động chính thức với người đã qua tuổi nghỉ hưu nhưng còn đủ sức khỏe, trí tuệ. Đặc biệt, cần đẩy mạnh cơ chế giao kết hợp đồng cho lao động cao tuổi ở khu vực phi chính thức - vốn đang chiếm gần 80% - nhằm tạo điểm tựa pháp lý và bảo vệ họ trước các rủi ro về tai nạn lao động hay biến cố sức khỏe.

Thứ hai, sử dụng đòn bẩy kinh tế để kích thích nguồn cầu tuyển dụng. Cùng với việc hoàn thiện quy định lao động, Nhà nước cần nghiên cứu ban hành các cơ chế đòn bẩy kinh tế cụ thể như ưu đãi về thuế, hỗ trợ tín dụng ưu đãi hay tạo điều kiện về mặt bằng sản xuất đối với các doanh nghiệp, cơ sở kinh doanh có tỷ lệ sử dụng nhiều lao động cao tuổi. Khi chi phí tuyển dụng và rủi ro được san sẻ bằng chính sách hỗ trợ thực chất, doanh nghiệp sẽ chủ động xem người cao tuổi là một nguồn lực sản xuất tạo ra giá trị chứ không còn coi đó là sự "ưu ái" hay gánh nặng.

Thứ ba, khơi thông nguồn vốn và thúc đẩy khởi nghiệp. Cần xóa bỏ các rào cản về độ tuổi khi tiếp cận nguồn vốn vay ưu đãi, tạo điều kiện cho người cao tuổi có nhu cầu khởi nghiệp, phát triển kinh tế hộ gia đình, làm du lịch cộng đồng hoặc gìn giữ, truyền dạy tại các làng nghề truyền thống.

Thứ tư, đào tạo kỹ năng số và quy hoạch nguồn nhân lực. Việc tổ chức các lớp tập huấn ngắn hạn về công nghệ thông tin, bán hàng trực tuyến, kỹ năng giao tiếp số phù hợp với thể trạng người lớn tuổi sẽ giúp họ tự tin hòa nhập trong kỷ nguyên số. Song song đó, các ngành chức năng cần tiến hành điều tra, khảo sát sâu rộng về nhu cầu việc làm của người cao tuổi làm cơ sở xây dựng dữ liệu quy hoạch nguồn nhân lực đa thế hệ.

Tạo điều kiện để người cao tuổi tiếp tục làm việc không chỉ giải bài toán thu nhập trước mắt, mà còn củng cố sức mạnh tổng hợp của nền kinh tế. Đã đến lúc chính sách lao động của Việt Nam cần bước một bước dài: Từ "bảo trợ thụ động" sang chủ động xây dựng một thị trường lao động đa thế hệ, linh hoạt và không ai bị bỏ lại phía sau.