Khơi thông nguồn lực, hiện thực hóa khát vọng quốc gia biển mạnh Bài 2: Nghị quyết số 20-NQ/TW: Xung lực mới cho không gian phát triển biển

Bước chuyển tư duy từ khai thác đến làm chủ không gian biển. Ảnh: Tổng công ty Hàng hải Việt Nam

Tầm nhìn chiến lược trong kỷ nguyên mới

Ngày 28/7/2026, Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV ban hành Nghị quyết số 20-NQ/TW về xây dựng và phát triển Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh (Nghị quyết 20). Nghị quyết ra đời sau 8 năm thực hiện Nghị quyết số 36-NQ/TW về Chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.

Theo Trưởng ban Chính sách, chiến lược Trung ương Nguyễn Thanh Nghị, sự ra đời của Nghị quyết 20 xuất phát từ yêu cầu mở rộng không gian phát triển. Việt Nam sở hữu vùng biển rộng lớn (hơn 1 triệu km²), mang vị trí địa chiến lược quan trọng. Trong bối cảnh dư địa trên đất liền dần tiệm cận giới hạn, vươn ra biển là xu thế tất yếu để mở rộng không gian phát triển quốc gia; cũng như ứng phó với các thách thức địa chính trị.

Cùng với đó, việc sắp xếp đơn vị hành chính theo mô hình chính quyền địa phương hai cấp đòi hỏi phải chuyển từ quản lý ngành đơn lẻ sang quản trị tổng hợp, thống nhất không gian biển dựa trên dữ liệu số và quy hoạch đồng bộ.

Dẫn chứng từ địa phương, lãnh đạo tỉnh Quảng Ninh cho biết, với định hướng của Nghị quyết 20, kinh tế biển của Quảng Ninh có thể được tổ chức theo chuỗi liên kết giữa cảng biển - logistics - công nghiệp - đô thị - du lịch - dịch vụ - thủy sản công nghệ cao, đồng thời gắn với bảo tồn các giá trị tự nhiên, văn hóa và bảo đảm quốc phòng, an ninh.

Các chuyên gia đánh giá, Nghị quyết 20 đánh dấu một bước ngoặt về mặt tư duy chiến lược. Nghị quyết không dừng lại ở những định hướng chung mà đặt kinh tế biển vào vị trí trung tâm của không gian phát triển quốc gia, hướng đến xây dựng và phát triển quốc gia biển mạnh. Theo PGS,TS. Nguyễn Chu Hồi - Phó Chủ tịch Thường trực Hội Thủy sản Việt Nam, cụm từ “quốc gia biển mạnh” tại Nghị quyết vừa thể hiện tầm nhìn chiến lược, vừa là đích đến, vừa là nhiệm vụ bao trùm và giải pháp cấp bách.

Nhiều ý kiến nhận định, Nghị quyết 20 xuất hiện đúng thời điểm Việt Nam cần một “cú hích” thể chế đủ mạnh để giải phóng các nguồn lực. Đây là nền tảng để sửa chữa những bất cập về đầu tư hạ tầng biển và sự phát triển manh mún tại các địa phương thời gian qua.

Từ góc độ doanh nghiệp, ông Lê Quang Trung - Phó Tổng Giám đốc Tổng công ty Hàng hải Việt Nam - nhìn nhận, Nghị quyết 20 có ý nghĩa hết sức quan trọng đối với nền kinh tế Việt Nam và các doanh nghiệp hàng hải, vận tải. Đơn cử, Nghị quyết đề ra giải pháp phát triển hệ thống cảng biển nước sâu, logistics và đội tàu vận tải biển quốc tế nhằm kết nối Việt Nam vào chuỗi cung ứng toàn cầu. “Đây là những yếu tố nền tảng, mang đến kỳ vọng khắc phục những điểm nghẽn bấy lâu của ngành công nghiệp hàng hải, hướng đến mục tiêu phát triển mạnh các ngành kinh tế biển” - ông Trung cho biết.

Biển trong hệ sinh thái kinh tế mở, kết nối

Theo Nghị quyết 20, biển không còn chỉ được nhìn chủ yếu qua những ngành kinh tế khai thác lợi thế biển. Xây dựng quốc gia biển mạnh không chỉ là câu chuyện tăng quy mô kinh tế biển, mà còn bao gồm quản trị biển, khoa học và công nghệ, môi trường, văn hóa biển, đời sống cư dân biển, quốc phòng - an ninh và hội nhập quốc tế; đúng như tinh thần đã được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh: “Kinh tế biển chỉ là một thành tố trong mục tiêu xây dựng quốc gia biển mạnh. Chúng ta phải tích cực chuẩn bị các điều kiện để đến năm 2045, Việt Nam trở thành quốc gia giàu từ biển, phát triển bền vững từ biển, có nền quản trị biển hiện đại, có công nghệ biển tiên tiến”.

Như vậy, vấn đề đặt ra không chỉ là làm thế nào để “có thêm giá trị từ biển”, mà là làm thế nào để biển trở thành một bộ phận hữu cơ trong cấu trúc sức mạnh và năng lực cạnh tranh quốc gia. Điểm nhấn lớn nhất của Nghị quyết là sự thay đổi tầm nhìn: Không còn nhìn biển theo từng mảnh cắt địa giới hay từng ngành riêng rẽ mà nhìn biển như một hệ sinh thái kinh tế mở hoàn chỉnh, kết nối hữu cơ giữa đất liền, vùng bờ và đại dương.

Đây là một bước chuyển có ý nghĩa đột phá về tư duy phát triển. Bởi, trong một thời gian dài, biển thường được nhìn từ những “lát cắt” tương đối riêng biệt: thủy sản, dầu khí, hàng hải, cảng biển, du lịch, năng lượng… Mỗi ngành có lợi thế, có quy hoạch, có mục tiêu phát triển riêng. Các địa phương ven biển cũng tìm cách khai thác những lợi thế riêng của mình.

Cách tiếp cận đó có vai trò nhất định trong quá trình khai mở nguồn lực biển. Nhưng khi yêu cầu phát triển bước sang giai đoạn mới, những “lát cắt” riêng biệt không còn đủ để tạo nên một không gian phát triển có tính liên kết cao.

Chính vì vậy, khi Nghị quyết 20 xác định biển là không gian phát triển chiến lược và yêu cầu quản trị không gian biển thống nhất, liên thông, cách tiếp cận cũng chuyển từ việc nhìn từng nguồn lực riêng lẻ sang tổ chức các nguồn lực trong một chỉnh thể. Một tuyến hàng hải liên quan đến cảng biển, logistics, công nghiệp, đô thị và kết nối vùng. Một không gian phát triển năng lượng ngoài khơi liên quan đồng thời đến quy hoạch biển, công nghệ, hạ tầng, môi trường, an ninh năng lượng và bảo đảm quốc phòng, an ninh. Một hệ sinh thái ven biển vừa có giá trị kinh tế, vừa có giá trị môi trường, sinh thái và sinh kế cộng đồng…

Làm chủ biển bằng tri thức, dữ liệu, công nghệ

Tầm nhìn từ Nghị quyết 20 cũng cho thấy, một không gian biển mạnh phải được tạo dựng bằng năng lực mới. Nghị quyết đã dành vị trí đặc biệt cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, xác định đây là động lực chủ yếu cho phát triển biển. Đây chính là sự thay đổi phương thức nhận biết, quản lý và ra quyết định đối với không gian biển.

Tại Hội thảo về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong triển khai Nghị quyết 20, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân nhấn mạnh yêu cầu Việt Nam phải từng bước chuyển từ “có biển, khai thác biển” sang làm chủ biển bằng tri thức, dữ liệu, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Điểm đặc biệt của Nghị quyết 20 không nằm ở chỗ xác định vai trò quan trọng của biển mà ở tầm nhìn và cấp độ tiếp cận. Biển được đặt vào cấu trúc phát triển quốc gia với tư cách một không gian chiến lược; kinh tế biển được đặt trong mối quan hệ với khoa học - công nghệ, môi trường, văn hóa, quốc phòng - an ninh và đối ngoại; các nguồn lực biển được nhìn nhận trong một không gian thống nhất. “Tư duy phát triển mới không còn đi bằng "3 chân" mà phải đi bằng "5 chân": Kinh tế, xã hội, môi trường, quản trị và an ninh biển” - PGS,TS. Nguyễn Chu Hồi khái quát.

Từ đó, Nghị quyết 20 đặt ra yêu cầu lớn hơn đối với cả hệ thống: Để biển thực sự trở thành không gian phát triển chiến lược, tư duy quy hoạch, phương thức quản trị, cách thức đầu tư, tổ chức hạ tầng, phát triển doanh nghiệp, nghiên cứu khoa học và phân bổ nguồn lực cũng phải được đổi mới tương ứng. Tầm nhìn về một quốc gia biển mạnh vì thế cần được hiện thực hóa bằng những chương trình hành động thực chất, bằng năng lực tổ chức và làm chủ không gian biển, “đánh thức” và phát huy các nguồn lực, tạo ra những giá trị mới, bền vững từ biển, để biển thực sự trở thành một bộ phận quan trọng trong cấu trúc sức mạnh quốc gia.