Không để đô thị hiện đại nhưng mất dấu ấn văn hóa

Chiều 10.8, tiếp tục Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội thảo luận tại Hội trường về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Kiến trúc.

Bổ sung nguyên tắc nhận diện bản sắc văn hóa dân tộc trong kiến trúc

Góp ý vào nội dung bản sắc văn hóa dân tộc trong kiến trúc tại Điều 5 và các yêu cầu đối với kiến trúc đô thị, nông thôn tại Điều 11, đại biểu Đào Chí Nghĩa (Đoàn ĐBQH TP. Cần Thơ) cho rằng đây là nội dung cần tiếp tục trao đổi, làm rõ.

Theo đại biểu, tại phiên thảo luận, các đại biểu đã đề nghị mở rộng nội hàm bản sắc văn hóa, xây dựng các tiêu chí nhận diện với sự tham gia của chuyên gia, tổ chức nghề nghiệp và cộng đồng.

Tuy nhiên, cơ quan soạn thảo cho rằng không nên quy chuẩn nội dung này trong Luật mà sẽ nghiên cứu cụ thể hóa trong định hướng phát triển kiến trúc, tiêu chuẩn, quy chuẩn và văn bản hướng dẫn.

Quốc hội thảo luận tại Hội trường về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Kiến trúc

Theo đại biểu Đào Chí Nghĩa, cách tiếp cận này cần tiếp tục cân nhắc, bởi bản sắc văn hóa không chỉ là vấn đề kỹ thuật của một công trình mà còn liên quan trực tiếp đến bảo tồn không gian sống, ký ức đô thị, làng nghề và kiến trúc truyền thống đặc trưng của từng vùng miền.

Do đó, đại biểu đề nghị quy định rõ hơn những nguyên tắc và tiêu chí cơ bản ngay trong Luật, tránh tình trạng mỗi địa phương có cách hiểu khác nhau. Theo đó, tại Điều 5 cần bổ sung nguyên tắc nhận diện bản sắc văn hóa dân tộc trong kiến trúc dựa trên cơ sở khoa học, điều tra, khảo sát thực tế và có sự tham gia của chuyên gia, cộng đồng.

Về công trình kiến trúc có giá trị tại Điều 13, đại biểu đồng tình với việc giao Chính phủ quy định tiêu chí đánh giá, phân loại và cơ chế bảo tồn, phát huy giá trị công trình. Tuy nhiên, đại biểu đề nghị Luật thể hiện rõ hơn nguyên tắc bảo tồn thích ứng.

Theo đại biểu, thực tế có những công trình có giá trị nhưng nếu chỉ đặt yêu cầu không được tự ý thay đổi hình thức kiến trúc bên ngoài, kết cấu và khuôn viên, có thể dẫn đến tình trạng công trình được bảo tồn nhưng không có khả năng khai thác, sử dụng hiệu quả.

Báo cáo tiếp thu cũng đã ghi nhận ý kiến về việc cho phép chuyển đổi công năng, hiện đại hóa bên trong nhưng vẫn giữ được các giá trị cốt lõi, đồng thời nghiên cứu cơ chế hỗ trợ về tài chính, đất đai cho chủ sở hữu do hạn chế quyền phát triển.

Từ đó, đại biểu đề nghị bổ sung vào khoản 5 Điều 13 nguyên tắc bảo tồn thích ứng theo hướng: Việc bảo tồn phải gắn với khai thác, sử dụng hợp lý; cho phép cải tạo, chuyển đổi công năng trong phạm vi không làm mất các giá trị kiến trúc cốt lõi. Đồng thời, Nhà nước có cơ chế hỗ trợ phù hợp đối với chủ sở hữu, người sử dụng khi thực hiện nghĩa vụ bảo tồn.

Đại biểu Đào Chí Nghĩa phát biểu

Liên quan đến thi tuyển, tuyển chọn kiến trúc tại Điều 17, đại biểu đánh giá cao việc cơ quan soạn thảo tiếp thu ý kiến của nhiều đại biểu, bỏ khoản 5 của dự thảo trước đây, xác định công trình bắt buộc thi tuyển dựa trên tính chất, vai trò và yêu cầu kiến trúc, không phân biệt nguồn vốn.

Tuy nhiên, đại biểu đề nghị làm rõ hơn tiêu chí tại điểm b khoản 3 Điều 17 đối với các khái niệm như công trình quan trọng, điểm nhấn trong đô thị, công trình tiêu biểu, tuyến đường chính.

Hiện dự thảo xác định các công trình này trên cơ sở quy hoạch hoặc quy chế quản lý kiến trúc đã được phê duyệt.

Theo đại biểu, cách quy định này có ưu điểm là linh hoạt khi thực hiện, nhưng nếu tiêu chí không rõ sẽ có nguy cơ phụ thuộc nhiều vào quyết định của địa phương, dẫn đến cùng một loại công trình nhưng nơi tổ chức thi tuyển, nơi lại không.

Vì vậy, đại biểu Đào Chí Nghĩa đề nghị bổ sung trong Luật các nhóm tiêu chí tối thiểu về quy mô, vị trí, mức độ tác động đến cảnh quan, không gian công cộng, giá trị văn hóa, lịch sử và cộng đồng.

Đề nghị giữ quy định về trách nhiệm bảo vệ bản sắc văn hóa dân tộc trong kiến trúc

Phát biểu góp ý dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Kiến trúc, đại biểu Trần Văn Tuấn (Đoàn ĐBQH tỉnh Bắc Ninh) đề nghị giữ quy định về trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân trong bảo vệ, giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc trong kiến trúc.

Theo đại biểu, đây là nội dung mang tính nguyên tắc nhưng có ý nghĩa lâu dài đối với diện mạo đất nước.

Đại biểu Trần Văn Tuấn cho biết, Điều 4 Luật Kiến trúc hiện hành đã xác định nguyên tắc bảo tồn, kế thừa, phát huy các giá trị kiến trúc truyền thống, tiếp thu có chọn lọc tinh hoa kiến trúc thế giới, xây dựng nền kiến trúc Việt Nam tiên tiến, hiện đại, đậm đà bản sắc văn hóa dân tộc.

Tuy nhiên, đại biểu bày tỏ băn khoăn về khoản 1 Điều 1 của dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung, thay thế Điều 5 về bản sắc văn hóa dân tộc trong kiến trúc. Theo đó, dự thảo đã loại bỏ khoản 3 Điều 5 Luật Kiến trúc hiện hành, quy định: “Cơ quan, tổ chức, cá nhân có trách nhiệm bảo vệ, giữ gìn và phát huy giá trị bản sắc văn hóa dân tộc trong kiến trúc”.

Đại biểu Trần Văn Tuấn phát biểu

Theo đại biểu Trần Văn Tuấn, đây là quy định rất cần thiết và không nên bỏ. Kiến trúc không chỉ là việc xây dựng một ngôi nhà hay một công trình đẹp mà còn là diện mạo vật chất của đô thị, ký ức của cộng đồng và trong nhiều trường hợp là một phần bản sắc quốc gia.

Thực tế hiện nay, tại một số khu đô thị mới, khu dân cư mới đang xuất hiện tình trạng kiến trúc sao chép, pha tạp, thiếu bản sắc. Có những khu đô thị rất hiện đại nhưng từ khu này sang khu khác khó nhận ra đang ở Hà Nội, Huế, Đà Nẵng hay địa phương nào khác.

Đáng lưu ý, tại một số khu phố cũ, khu dân cư truyền thống đã hình thành những dấu ấn kiến trúc, cảnh quan văn hóa đặc trưng.

Việc cải tạo từng công trình riêng lẻ nếu thiếu sự quản lý thống nhất, chỉ quan tâm bảo vệ từng di tích mà không bảo vệ tổng thể không gian kiến trúc, có thể làm mất dần bản sắc của cả khu vực. Theo đại biểu, có nguy cơ giữ được di tích nhưng mất đi không gian văn hóa xung quanh di tích.

Vì vậy, đại biểu cho rằng quy định tại khoản 3 Điều 5 Luật Kiến trúc hiện hành không chỉ cần được giữ lại mà còn cần cụ thể hóa, nâng cao tính khả thi. Trong đó, cần tiếp tục khẳng định rõ trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân trong bảo vệ, giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc trong kiến trúc.

Đồng thời, trách nhiệm này cần được thực hiện ngay từ khâu lập quy hoạch, lập dự án, thiết kế, thẩm định, phê duyệt và quản lý công trình kiến trúc, thay vì chỉ dừng ở nguyên tắc chung.

Đặc biệt, đối với khu đô thị mới và khu dân cư mới, đại biểu đề nghị tránh tình trạng mỗi chủ đầu tư, mỗi công trình theo một phong cách riêng, dẫn đến không gian đô thị thiếu sự thống nhất và thiếu bản sắc.

Đại biểu Trần Văn Tuấn nhấn mạnh, bảo vệ bản sắc không có nghĩa là quay trở lại kiến trúc cổ hay sao chép kiến trúc truyền thống. Việt Nam cần một nền kiến trúc hiện đại, sáng tạo, ứng dụng công nghệ mới, sử dụng vật liệu mới, nhưng sự hiện đại đó phải có sự kế thừa và chuyển hóa các giá trị truyền thống thành ngôn ngữ kiến trúc của thời đại.

Theo đại biểu, không nên lựa chọn giữa hiện đại và bản sắc, mà mục tiêu phải là “hiện đại nhưng có bản sắc”.

“Nếu hôm nay chúng ta để mỗi công trình phát triển theo một cách tùy ý, đến một lúc nào đó có thể chúng ta sẽ có những đô thị rất hiện đại nhưng không còn dấu ấn văn hóa của chính mình”, đại biểu nói.

Từ đó, đại biểu Trần Văn Tuấn đề nghị Quốc hội giữ nguyên khoản 3 Điều 5 Luật Kiến trúc hiện hành, đồng thời nghiên cứu bổ sung các quy định cụ thể để trách nhiệm bảo vệ, giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc trở thành yêu cầu thực chất trong quy hoạch, thiết kế, xây dựng và quản lý kiến trúc.