Không gian di sản - điểm hẹn nghệ thuật

Đối thoại di sản và sáng tạo

Gần đây, hồ Văn thuộc Di tích Quốc gia đặc biệt Văn Miếu - Quốc Tử Giám đã trở thành một điểm hẹn văn hóa giàu sức hút của Hà Nội. Không gian gắn với truyền thống hiếu học và lịch sử khoa bảng dân tộc đang mang một diện mạo sinh động hơn qua các hoạt động nghệ thuật đa dạng: hát xẩm, chầu văn, dân ca, múa rối dân gian hay những đêm hòa nhạc thính phòng…

Sức hấp dẫn của các chương trình không đến từ sân khấu hoành tráng hay hiệu ứng trình diễn choáng ngợp. Điều đọng lại trong công chúng là sự cộng hưởng giữa nghệ thuật và không gian văn hóa. Mặt hồ tĩnh lặng, những tán cổ thụ, dấu tích kiến trúc xưa của Văn Miếu... trở thành một phần của trải nghiệm thẩm mỹ.

Biểu diễn rối cạn Tế Tiêu tại hồ Văn, Di tích Văn Miếu - Quốc Tử Giám, Hà Nội. Ảnh: BTC

Trong chương trình Thanh âm xưa và Khúc khải hoàn diễn ra dịp 30/4, những làn điệu dân ca, hát xẩm, chầu văn ngân vang giữa khung cảnh cổ kính. Công chúng đến với âm nhạc nhưng đồng thời cảm nhận được chiều sâu lịch sử thấm trong từng thanh âm. Di sản không đóng vai trò phông nền minh họa cho nghệ thuật; mà chính không gian văn hóa đã làm giàu thêm ý nghĩa của tác phẩm.

Một số công trình kiến trúc lịch sử cũng đang được khám phá bằng hoạt động sáng tạo. Tòa nhà số 19 Lê Thánh Tông, Hà Nội - công trình hơn một thế kỷ gắn với nền giáo dục đại học Việt Nam - là một ví dụ tiêu biểu. Sau dấu ấn của Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội 2024, công trình này tiếp tục thu hút công chúng qua triển lãm 120 năm Đại học Quốc gia Hà Nội - Truyền thống giáo dục tinh hoa và khai phóng.

Trong một tuần lễ, sự kiện thu hút hàng chục nghìn lượt khách tham quan nhờ cách kể chuyện mới mẻ. Bản thân công trình kiến trúc trở thành một phần của tác phẩm nghệ thuật. Những lớp hình ảnh video mapping phủ lên các bức tường cũ, đan cài các sắp đặt nghệ thuật, video art hay âm thanh điện tử, tạo nên cuộc đối thoại giữa ký ức và công nghệ. Đặc biệt, hòa nhạc sắp đặt Đại tượng mở ra cách tiếp cận khác đối với di sản. Trong căn phòng nhuốm màu thời gian, tiếng violin, viola và piano hòa quyện cùng hình ảnh 3D, âm thanh điện tử...

Các hoạt động này đưa người xem bước vào và cảm nhận công trình bằng trải nghiệm đa giác quan, được nhìn, nghe, tương tác và cảm nhận quá khứ theo cách thức gần gũi hơn. Khi ấy, di sản cũng trở thành chất liệu sáng tạo, thành nguồn cảm hứng để những giá trị xưa tiếp tục được kể lại bằng ngôn ngữ của nghệ thuật đương đại.

Thấu hiểu lịch sử, giá trị di sản

Thời đại số, phần lớn hoạt động giải trí diễn ra trên màn hình và trải nghiệm ảo ngày càng phổ biến, nhưng nhu cầu tìm kiếm những trải nghiệm thực vẫn mạnh mẽ. Những công trình xưa, không gian đã đi qua nhiều lớp thời gian mang đến cảm giác kết nối với ký ức, với bản sắc văn hóa và với cộng đồng.

Những hoạt động như vậy góp phần đưa các giá trị văn hóa vốn đang ở trạng thái tĩnh trở lại dòng chảy đời sống đương đại. Một đêm nhạc tại Hoàng thành Thăng Long (Hà Nội) có thể khiến người trẻ tò mò tìm hiểu thêm về kinh thành xưa. Triển lãm tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám đưa công chúng tiếp cận truyền thống hiếu học bằng ngôn ngữ của nghệ thuật thị giác. Hay chương trình thực cảnh giữa không gian danh thắng Tràng An (Ninh Bình) khơi gợi sự quan tâm đến văn hóa vùng đất cố đô theo cách sinh động hơn so với những bài thuyết minh, giới thiệu điểm đến... Có thể thấy, nhờ nghệ thuật, các di sản trở nên gần gũi hơn với công chúng hiện đại.

Tòa nhà số 19 Lê Thánh Tông, Hà Nội, thu hút công chúng với các hoạt động sáng tạo. Ảnh: SIS - VNU

Trong bối cảnh công nghiệp văn hóa và du lịch văn hóa phát triển mạnh mẽ, di sản ngày càng được nhìn nhận như một nguồn lực kinh tế. Tuy nhiên, không phải chương trình nghệ thuật nào được tổ chức trong không gian xưa cũng tạo ra giá trị văn hóa bền vững. Bởi thành công không được quyết định bởi độ hoành tráng của sân khấu, số lượng khán giả hay hiệu ứng truyền thông. Điều cốt lõi nằm ở khả năng sáng tạo dựa trên sự thấu hiểu tinh thần và giá trị vốn có của địa điểm.

Festival Huế là minh chứng tiêu biểu cho cách di sản được hồi sinh bằng hoạt động nghệ thuật. Sức sống của lễ hội được hình thành từ việc toàn bộ quần thể di sản cố đô được chuyển hóa thành một không gian văn hóa sống động. Từ âm nhạc cung đình, trình diễn áo dài đến các nghi lễ truyền thống hay hoạt động nghệ thuật đương đại... đều được xây dựng trên nền tảng bản sắc văn hóa Huế.

Thực tiễn đó cho thấy, thành công của các mô hình này phụ thuộc vào khả năng giữ được bản sắc văn hóa cốt lõi. Nghệ sĩ, giám tuyển độc lập Nguyễn Thế Sơn, giảng viên Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật, Đại học Quốc gia Hà Nội nhấn mạnh, nghệ thuật cần tương tác với kiến trúc, lịch sử và không gian của chính địa điểm để kể câu chuyện thuộc về nơi ấy. Không gian nghệ thuật công cộng trên phố Phùng Hưng hay tòa nhà 19 Lê Thánh Tông là ví dụ. Các tác phẩm được hình thành từ ký ức đô thị, đời sống cộng đồng và lịch sử gắn với công trình, khu vực, thay vì áp đặt những câu chuyện từ bên ngoài…

Từ thực hành nghệ thuật đương đại, giám tuyển Nguyễn Thế Sơn cho rằng, việc "đánh thức di sản" có thể trở thành nguồn lực quan trọng cho kinh tế sáng tạo của các đô thị. Đây không chỉ là động lực thúc đẩy phát triển văn hóa, du lịch và kinh tế đêm mà còn góp phần hình thành những không gian sáng tạo mang bản sắc riêng. Vì vậy, các hoạt động văn hóa nghệ thuật trong không gian di sản cần được đặt trong chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa, với tầm nhìn dài hạn và sự cân bằng giữa bảo tồn với khai thác giá trị.

Không dừng lại ở lợi ích kinh tế hay sức hút du lịch, mỗi chương trình nghệ thuật tạo nên sự gặp gỡ quá khứ và hiện tại, sẽ góp phần giúp người trẻ tìm thấy sợi dây kết nối với cội nguồn, cộng đồng nhận diện rõ hơn những giá trị làm nên bản sắc, còn di sản tiếp tục được trao truyền bằng ngôn ngữ của thời đại. Bởi suy cho cùng, di sản chỉ thực sự trường tồn khi có khả năng khơi dậy sự đồng cảm và giúp mỗi thế hệ nhìn thấy trong đó một phần câu chuyện của chính mình.