Không nên dàn trải vốn, thu hồi đất khi chưa rõ nguồn đối với dự án Vành đai 5 – Vùng Thủ đô

Quang cảnh phiên họp. Ảnh: Cổng thông tin điện tử Quốc hội.

Ngày 12/8, tại Kỳ họp không thường lệ lần thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI thảo luận tại hội trường về chủ trương đầu tư Dự án đầu tư xây dựng đường Vành đai 5 - Vùng Thủ đô.

Theo Tờ trình của Chính phủ, tuyến Vành đai 5 – Vùng Thủ đô dự kiến dài khoảng 349km, đi qua 7 địa phương gồm Hà Nội, Ninh Bình, Hưng Yên, Hải Phòng, Bắc Ninh, Thái Nguyên và Phú Thọ. Sơ bộ tổng mức đầu tư khoảng 288.268 tỷ đồng, trong đó tuyến chính cao tốc khoảng 215.192 tỷ đồng từ ngân sách Trung ương và đường song hành khoảng 73.076 tỷ đồng từ ngân sách địa phương.

Các đại biểu cơ bản đồng tình với sự cần thiết đầu tư, song cho rằng quy mô rất lớn của dự án đòi hỏi phải tính toán chặt chẽ hiệu quả sử dụng nguồn lực, đặc biệt trong phân kỳ đầu tư và bố trí vốn. Một số ý kiến đồng thời lưu ý nguy cơ việc thu hồi đất toàn tuyến trong khi mới ưu tiên đầu tư một phần chiều dài có thể gây tác động kéo dài đến đời sống người dân.

HOÀN THIỆN MẠNG LƯỚI, MỞ KHÔNG GIAN PHÁT TRIỂN

Giải trình, làm rõ các ý kiến tại phiên thảo luận, Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh cho biết Chính phủ đã rà soát cơ sở chính trị, pháp lý và thực tiễn trong quá trình lập Báo cáo nghiên cứu tiền khả thi.

Theo quy hoạch, mạng lưới giao thông Vùng Thủ đô được tổ chức theo các trục hướng tâm kết nối với các tuyến vành đai. Vành đai 3 chủ yếu phục vụ khu vực nội đô và đô thị Hà Nội, Vành đai 4 kết nối đô thị trung tâm với các khu vực phát triển mở rộng, còn Vành đai 5 giữ vai trò liên kết Thủ đô với các trung tâm kinh tế, khu công nghiệp và đầu mối giao thông quan trọng trong toàn vùng.

Tuyến được kết nối với 6 tuyến cao tốc gồm Hà Nội - Lào Cai, Hà Nội - Thái Nguyên, Hà Nội - Lạng Sơn, Hà Nội - Hải Phòng, cao tốc Bắc - Nam và Hà Nội - Hòa Bình; đồng thời liên kết với tuyến Hà Nội - Gia Bình, các quốc lộ, hệ thống đường sắt, sân bay và bến cảng.

"Việc đầu tư xây dựng tuyến đường Vành đai 5 sẽ bảo đảm hoàn thiện mạng lưới giao thông vận tải Vùng Thủ đô Hà Nội", Bộ trưởng Trần Hồng Minh nhấn mạnh.

Về quy mô, Bộ Xây dựng tính toán dựa trên nhu cầu vận tải đến năm 2050 và sự liên kết giữa 5 phương thức vận tải. Phương án dự kiến gồm 6 làn xe cao tốc kết hợp đường song hành 2 làn mỗi bên. Như vậy, toàn tuyến có tổng cộng 10 làn xe, gồm 6 làn cao tốc và 4 làn đường song hành, với phạm vi chiều rộng khoảng 120m và bố trí quỹ đất dự trữ để phát triển trong tương lai.

Hướng tuyến qua Thái Nguyên cũng được điều chỉnh trên cơ sở quy hoạch mới nhằm tạo thêm không gian phát triển cho địa phương. Đoạn từ Thái Nguyên đi Chợ Mới trước đây dài khoảng 34km, hiện là tuyến BOT đang được nâng cấp với quy mô 4 làn xe. Phương án mới tách khoảng 28km để đầu tư, tạo không gian cho các khu công nghiệp, logistics, thương mại và dịch vụ.

Tại Ninh Bình, khoảng 15km cầu cạn được tính toán do hai bên tuyến đã hình thành các khu công nghiệp, thương mại, đô thị và dịch vụ. Giải pháp này nhằm hạn chế chia cắt không gian phát triển.

Dự án được chia thành 22 dự án thành phần trên địa bàn 7 địa phương, trong đó tách các nhóm công việc gồm tuyến cao tốc, đường song hành và giải phóng mặt bằng. Cách tổ chức này nhằm tạo điều kiện để từng địa phương chủ động triển khai các phần việc thuộc phạm vi quản lý.

Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh trình bày tại phiên họp. Ảnh: Cổng thông tin điện tử Quốc hội.

Theo Tờ trình của Chính phủ, dự án cần giải phóng mặt bằng khoảng 4.011ha, với chi phí bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khoảng 78.143 tỷ đồng.

Giai đoạn 2026-2030, Chính phủ dự kiến bố trí khoảng 59.700 tỷ đồng. Công tác chuẩn bị đầu tư thực hiện từ năm 2026, triển khai từ năm 2027 và cơ bản hoàn thành công trình vào năm 2030. Các đoạn còn lại tiếp tục huy động nguồn vốn để ưu tiên đầu tư sớm, phấn đấu hoàn thành toàn tuyến trước năm 2035.

Đáng chú ý, phương án PPP đã được nghiên cứu nhưng chưa khả thi. Bộ trưởng Trần Hồng Minh cho biết theo quy định hiện hành, tỷ lệ vốn nhà nước tham gia tối đa là 50%, trong khi tính toán cho thấy dự án cần khoảng 80% vốn nhà nước để bảo đảm khả năng thực hiện, với thời gian hoàn vốn khoảng 20 năm.

Cùng với đó, một số nhà đầu tư từng tham gia các dự án trước đây đang gặp khó khăn về nguồn vốn chủ sở hữu, trong khi quy định PPP yêu cầu nhà đầu tư đáp ứng tỷ lệ vốn chủ sở hữu và có xác nhận tín dụng của ngân hàng.

"Đây là những yếu tố khiến việc lựa chọn phương thức PPP cho dự án ở thời điểm hiện nay gặp nhiều khó khăn", Bộ trưởng nói.

KHÔNG DÀN TRẢI VỐN, KHÔNG ĐỂ ĐẤT ĐAI CHỜ DỰ ÁN

Đặt trọng tâm vào hiệu quả đầu tư, đại biểu Tạ Thị Yên, Đoàn ĐBQH tỉnh Điện Biên, cho rằng Vành đai 5 cần được tiếp cận như một hành lang phát triển thay vì chỉ là một tuyến giao thông.

Giá trị của tuyến không chỉ nằm ở chiều dài khoảng 349km mà còn ở khả năng kết nối các cao tốc hướng tâm, phân luồng giao thông từ xa, kết nối các trung tâm sản xuất, logistics, cảng biển, cảng hàng không và mở thêm không gian phát triển.

Vì vậy, khi xác định thứ tự ưu tiên đầu tư, ngoài lưu lượng và khả năng cân đối vốn, cần tính đến hiệu quả kết nối liên vùng và khả năng mở không gian phát triển. Đại biểu đề nghị ưu tiên những đoạn có thể khai thác độc lập, tạo hiệu quả mạng lưới sớm, mở được hành lang phát triển mới và đã sẵn sàng về mặt bằng, nguồn vốn.

Cùng quan điểm cần tránh dàn trải, đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn, Đoàn ĐBQH TP. Hải Phòng, đặt vấn đề về cách phân bổ khoảng 59.700 tỷ đồng vốn ngân sách Trung ương trong giai đoạn 2026-2030, trong khi riêng phần tuyến chính có tổng mức đầu tư sơ bộ khoảng 215.192 tỷ đồng.

Đại biểu đề nghị bổ sung nguyên tắc ưu tiên vốn cho những đoạn tuyến có khả năng hoàn thành, khai thác độc lập, bảo đảm đồng bộ giữa giải phóng mặt bằng và xây lắp.

Một vấn đề được nhiều ý kiến quan tâm là phạm vi giải phóng mặt bằng. Dự án dự kiến thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư toàn tuyến theo quy mô quy hoạch khoảng 4.011ha, trong đó có 1.776ha đất trồng lúa, trong khi giai đoạn 2026-2030 mới ưu tiên đầu tư khoảng 116km trên tổng số 349km.

Đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn cho rằng nội dung này chưa thống nhất với nguyên tắc không thu hồi đất khi chưa xác định được nguồn vốn. Vì vậy, cần quy định rõ việc thu hồi đất một lần chỉ áp dụng với những đoạn đã bố trí vốn; các đoạn còn lại cắm mốc và quản lý quỹ đất theo quy hoạch.

Đại biểu Lý Thị Lan, Đoàn ĐBQH tỉnh Tuyên Quang, cũng đề nghị việc thu hồi đất phải gắn với tiến độ đầu tư và khả năng bố trí vốn của từng dự án thành phần. Những đoạn chưa quyết định đầu tư, chưa xác định được nguồn vốn không nên thu hồi đất, tránh ảnh hưởng kéo dài đến quyền, lợi ích và đời sống của người dân.

Từ vấn đề của Vành đai 5, đại biểu Lý Thị Lan đồng thời đặt vấn đề về việc chuẩn hóa các cơ chế đặc thù trong đầu tư hạ tầng giao thông. Chính phủ đề xuất 10 nhóm cơ chế, chính sách đặc thù cho dự án, trong đó 8 nhóm đã từng được Quốc hội cho phép áp dụng tại một số dự án trước đây.

Khi một cơ chế phải áp dụng lặp lại ở nhiều dự án và đã được thực tiễn kiểm nghiệm, cần xem xét chuyển từ "cơ chế đặc thù" sang chính sách chung. Nếu mỗi dự án tiếp tục phải trình Quốc hội một nghị quyết riêng để áp dụng những cơ chế tương tự, thời gian chuẩn bị đầu tư có thể kéo dài và hệ thống pháp luật có nguy cơ bị phân tán.

Đại biểu đề nghị Chính phủ rà soát các cơ chế đang đề xuất cho Vành đai 5 cùng những cơ chế đã áp dụng tại các dự án giao thông trọng điểm, từ đó luật hóa những chính sách đã đủ độ chín và xây dựng khung cơ chế chung đối với các dự án giao thông trọng điểm, liên vùng.

Đại biểu Lý Thị Lan, Đoàn ĐBQH tỉnh Tuyên Quang phát biểu. Ảnh: Cổng thông tin điện tử Quốc hội.

Phát biểu kết luận phiên thảo luận, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên cho biết hầu hết ý kiến đại biểu thống nhất về sự cần thiết ban hành Nghị quyết của Quốc hội, đồng thời đề nghị tiếp tục rà soát, hoàn thiện dự thảo.

Trong đó, Chính phủ cần làm rõ hơn hiệu quả kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh và hiệu quả sử dụng vốn đầu tư công; khả năng mở rộng, hình thành các hành lang kinh tế mới; rà soát cơ sở xác định tổng mức đầu tư, tính khả thi của phương án đầu tư và cơ cấu nguồn vốn.

Phó Chủ tịch Quốc hội cũng đề nghị tiếp tục rà soát các cơ chế, chính sách đặc thù, chỉ áp dụng những nội dung có căn cứ pháp lý và thực tiễn rõ ràng, đồng thời gắn với cơ chế kiểm tra, giám sát, thanh tra, kiểm toán để phòng chống tham nhũng, thất thoát, lãng phí và tiêu cực.

Tổng Thư ký Quốc hội, Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội được đề nghị phối hợp với Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính khẩn trương tổng hợp ý kiến của đại biểu tại tổ, hội trường và bằng văn bản để chuyển Chính phủ nghiên cứu, tiếp thu, hoàn thiện dự thảo Nghị quyết, trình Quốc hội xem xét thông qua vào cuối kỳ họp.