Không thể đánh tráo khái niệm khi bàn về 'Hồi giáo Bàni' của người Chăm

Khi tranh luận học thuật bị biến thành công cụ dẫn dắt dư luận

Những tranh luận gần đây trên mạng xã hội liên quan đến cách gọi “Hồi giáo Bàni” của cộng đồng Chăm đã thu hút sự chú ý của dư luận. Một số bài viết cho rằng việc sử dụng danh xưng này là “sai lịch sử”, “sai bản chất tôn giáo”, thậm chí quy kết đó là hành vi “áp đặt tôn giáo” hoặc “xóa bỏ bản sắc”.

Nếu chỉ dừng lại ở phạm vi trao đổi học thuật, những quan điểm khác nhau hoàn toàn có thể được thảo luận trong tinh thần khoa học. Tuy nhiên, khi một bài viết trên mạng xã hội sử dụng ngôn ngữ quy kết và tự nhận như tiếng nói đại diện cho cả cộng đồng; đồng thời, dẫn dắt dư luận theo hướng đối lập giữa cộng đồng với chính quyền, thì vấn đề đã vượt ra khỏi phạm vi tranh luận học thuật.

Khi đó, nó trở thành câu chuyện của nhận thức xã hội, của trách nhiệm phát ngôn trên không gian mạng và của việc bảo vệ khối đại đoàn kết dân tộc. Chính vì vậy, việc nhìn nhận vấn đề “Hồi giáo Bàni” cần được đặt trên nền tảng lịch sử, khoa học tôn giáo và thực tiễn xã hội, thay vì những suy diễn giản lược hay cách diễn giải cảm tính.

Lịch sử hình thành của Bàni trong tiến trình giao lưu văn hóa Champa

Hồi giáo (Islam) du nhập vào Champa chủ yếu từ thế kỷ XIII - XV qua các tuyến thương mại hàng hải quốc tế. Tuy nhiên, sự tiếp xúc ban đầu có thể đã diễn ra sớm hơn, từ khoảng thế kỷ X khi các thương nhân Ả Rập, Ba Tư và Mã Lai đến khu vực này.

Trên nền tảng đó, trong quá trình giao lưu lâu dài, một bộ phận người Chăm đã tiếp nhận Hồi giáo theo hướng chọn lọc và thích nghi với văn hóa bản địa, hình thành nên Bàni. Đến cuối thế kỷ XVI - XVII, đặc biệt dưới thời vua Po Romé, Bàni đã định hình rõ nét như một dạng thức Hồi giáo bản địa hóa[1][2].

Đây không phải là sự tách rời hay “biến dạng” của Islam, mà là kết quả của quá trình nội sinh hóa tôn giáo trong điều kiện lịch sử - văn hóa cụ thể của Champa.

Trong ký ức cộng đồng, sự phân biệt giữa “Chăm Hồi giáo Bàni” và “Chăm Hồi giáo Islam” tồn tại như sự khác biệt về phương thức thực hành tôn giáo, không phải để phủ nhận nguồn gốc lịch sử của Islam. Nhiều học giả như Étienne Aymonier và Po Dharma cũng khẳng định Bàni là kết quả của quá trình tiếp nhận Hồi giáo có chọn lọc và bản địa hóa sâu sắc[3][4].

Chính sự giao thoa lâu dài giữa Islam và văn hóa bản địa đã hình thành nên hệ thống tín ngưỡng Bàni với những đặc trưng riêng biệt trong đời sống của cộng đồng Chăm. Việc phủ nhận Bàni khỏi dòng chảy lịch sử Hồi giáo là cách tiếp cận thiếu cơ sở khoa học, đồng thời, đánh tráo giữa khác biệt thực hành và nguồn gốc tôn giáo.

Qua phân tích bài viết lan truyền trên mạng xã hội có thể nhận thấy một số thủ pháp lập luận đáng chú ý:

Thứ nhất, đánh tráo khái niệm khoa học: Lấy sự khác biệt nghi lễ để phủ nhận toàn bộ cách phân loại tôn giáo đã được nghiên cứu, sử dụng trong thực tiễn quản lý.

Thứ hai, tuyệt đối hóa quan điểm cá nhân: Biến một góc nhìn học thuật thành kết luận duy nhất và phủ nhận các cách tiếp cận khác.

Thứ ba, dẫn dắt cảm xúc dư luận: Sử dụng những cụm từ như “xóa bỏ bản sắc”, “áp đặt tôn giáo” để kích hoạt tâm lý nghi ngờ và gây mất đoàn kết trong cộng đồng người Chăm, tạo dư luận xấu ảnh hưởng đến an ninh, trật tự tại địa phương.

Những cách diễn đạt này dễ khiến tranh luận học thuật bị biến thành công cụ dẫn dắt dư luận.

Bản địa hóa tôn giáo - quy luật phổ biến trong lịch sử

Một số ý kiến trên mạng xã hội cho rằng vì Bàni không thực hành đầy đủ các nghi lễ của Hồi giáo chính thống nên không thể xem là có liên hệ với Islam. Tuy nhiên, cách lập luận này chưa phản ánh đúng quy luật phát triển của các tôn giáo trong lịch sử.

Thực tế cho thấy khi một tôn giáo được truyền bá sang những khu vực văn hóa khác nhau, nó thường trải qua quá trình thích nghi với môi trường văn hóa - xã hội bản địa. Phật giáo khi truyền sang Trung Quốc, Nhật Bản hay Việt Nam đã hình thành nhiều truyền thống khác nhau. Kitô giáo khi lan rộng sang nhiều châu lục cũng xuất hiện nhiều biến thể văn hóa. Hồi giáo ở Đông Nam Á cũng trải qua những quá trình bản địa hóa tương tự. Tại Việt Nam, Phật giáo đã hình thành các dòng Thiền tông phát triển mạnh từ thế kỷ XI - XIII, thể hiện rõ sự thích nghi với điều kiện văn hóa - xã hội bản địa[5].

Những sự khác biệt đó không làm mất đi nguồn gốc lịch sử của tôn giáo, mà phản ánh quá trình tương tác giữa tôn giáo với môi trường văn hóa địa phương. Vì vậy, Bàni cần được nhìn nhận như một hiện tượng tôn giáo bản địa hóa đặc thù của người Chăm.

Thực tiễn sinh hoạt tôn giáo của cộng đồng Chăm Hồi giáo Bàni hiện nay là minh chứng sinh động, phản ánh trực quan quá trình bản địa hóa sâu sắc của Hồi giáo tại Việt Nam. Các nghi lễ cộng đồng, có thể dễ dàng nhận thấy bên cạnh những yếu tố có nguồn gốc từ Islam như vai trò của chức sắc, không gian hành lễ và tính tổ chức cộng đồng, thì đồng thời tồn tại nhiều nghi thức mang đậm dấu ấn văn hóa bản địa như việc dâng lễ vật, nghi thức chắp tay, lạy và các hình thức tưởng niệm gắn với tín ngưỡng truyền thống.

Những đặc trưng này không tồn tại trong Hồi giáo chính thống nhưng lại được cộng đồng Chăm Hồi giáo Bàni gìn giữ và thực hành ổn định qua nhiều thế hệ. Đó là kết quả của quá trình tiếp nhận có chọn lọc, dung hòa giữa tôn giáo ngoại nhập với nền tảng văn hóa - tín ngưỡng bản địa, hình thành nên một hệ giá trị riêng biệt, bền vững trong đời sống cộng đồng.

Danh xưng “Hồi giáo Bàni”: Sự chuẩn xác về khoa học và pháp lý

Việc sử dụng danh xưng “Hồi giáo Bàni” không phải là sự áp đặt hành chính, mà là cách định danh khoa học nhằm nhận diện một nhánh Hồi giáo đã được bản địa hóa sâu sắc tại Việt Nam. Danh xưng này phản ánh đúng bản chất kép: vừa có nguồn gốc từ Islam, vừa mang đặc trưng văn hóa - tín ngưỡng riêng của cộng đồng Chăm. Điều này phù hợp với cách tiếp cận trong khoa học tôn giáo, khi các biến thể tôn giáo được định danh dựa trên lịch sử hình thành và đặc điểm thực hành.

Trên thực tế, cách gọi này cũng nhận được sự đồng thuận trong cộng đồng, đặc biệt từ các chức sắc và người có uy tín, như một cách bảo vệ và khẳng định bản sắc tâm linh riêng biệt của người Chăm Hồi giáo Bàni. Cần thấy rằng, trên thế giới không có tôn giáo nào giữ nguyên trạng khi di chuyển qua các không gian văn hóa khác nhau. Việc cho rằng một cộng đồng “không thực hành đầy đủ các trụ cột” thì không thể được coi là thuộc tôn giáo đó là cách nhìn cứng nhắc, không phù hợp với thực tiễn lịch sử phát triển tôn giáo. Tương tự như Phật giáo có nhiều tông phái khác nhau, Hồi giáo tại Việt Nam mang những đặc thù riêng là điều hoàn toàn hợp quy luật.

Trong quản lý nhà nước về tôn giáo, việc thống nhất cách gọi các tôn giáo và hệ phái là cần thiết nhằm bảo đảm sự rõ ràng trong hệ thống văn bản, dữ liệu và hoạt động quản lý. Danh xưng “Hồi giáo Bàni” được sử dụng trong nhiều tài liệu nghiên cứu cũng như trong thực tiễn quản lý nhằm chỉ cộng đồng Chăm theo đạo Bàni, đồng thời giúp phân biệt với các nhóm Hồi giáo khác trong cộng đồng Chăm.

Việc thống nhất tên gọi không phải là phủ nhận bản sắc của cộng đồng Chăm Hồi giáo Bàni. Ngược lại, nó giúp xã hội nhận diện rõ hơn một cộng đồng tôn giáo có bản sắc riêng, từ đó tạo điều kiện thuận lợi cho việc bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa đặc sắc của cộng đồng. Mặt khác, việc sử dụng danh xưng “Hồi giáo Bàni” không phải là sự áp đặt từ phía Nhà nước, mà xuất phát từ chính đề nghị, sự thống nhất của cộng đồng người Chăm, đại diện là Hội đồng Sư cả Hồi giáo Bàni. Đây là sự lựa chọn mang tính tự giác, tự nguyện nhằm xác định rõ bản sắc tôn giáo đặc thù của cộng đồng.

Truyền thống đoàn kết của cộng đồng Chăm

Trong lịch sử phát triển của đất nước, cộng đồng người Chăm luôn là một bộ phận quan trọng trong đại gia đình các dân tộc Việt Nam. Qua nhiều thế hệ, đồng bào Chăm đã tích cực tham gia vào sự nghiệp xây dựng và phát triển kinh tế - xã hội, đồng thời gìn giữ nhiều giá trị văn hóa truyền thống đặc sắc.

Trong cộng đồng Chăm, đồng bào theo Hồi giáo Bàni có truyền thống đoàn kết nội bộ bền chặt. Các lễ hội tôn giáo, sinh hoạt tín ngưỡng và các quy ước cộng đồng không chỉ mang ý nghĩa tâm linh mà còn góp phần duy trì sự ổn định và gắn kết trong đời sống cộng đồng. Ở nhiều địa phương, đồng bào Chăm đã phát huy tinh thần cần cù, sáng tạo trong lao động sản xuất, phát triển các ngành nghề truyền thống, thương mại và dịch vụ, đóng góp tích cực vào sự phát triển kinh tế địa phương.

Thay lời kết

Trong xã hội đa dạng như Việt Nam, khác biệt văn hóa - tín ngưỡng là yếu tố làm giàu cho khối đại đoàn kết dân tộc, không phải nguyên nhân chia rẽ. Với vấn đề “Hồi giáo Bàni”, cần tiếp cận trên cơ sở khoa học, tôn trọng sự thật lịch sử và bản sắc văn hóa; đồng thời kiên quyết đấu tranh với mọi biểu hiện suy diễn, đánh tráo khái niệm, lợi dụng khác biệt để kích động chia rẽ, trái với nguyên tắc thượng tôn pháp luật và tự do tín ngưỡng.

Trong bối cảnh thông tin phức tạp trên không gian mạng, cộng đồng Chăm cần giữ vững đoàn kết, tỉnh táo trước thông tin sai lệch, đặc biệt cảnh giác với các luận điệu lợi dụng tôn giáo, văn hóa để gây nghi ngờ, đối lập. Các chức sắc, trí thức và người có uy tín cần phát huy vai trò định hướng nhận thức đúng đắn, không để cá nhân, tổ chức lợi dụng danh nghĩa bản sắc để xuyên tạc lịch sử, làm tổn hại đoàn kết cộng đồng.

Đồng thời, cần chủ động phối hợp với chính quyền trong phát hiện, ngăn chặn và đấu tranh với các hành vi lợi dụng tôn giáo, không gian mạng để kích động chia rẽ; mạnh dạn phản bác quan điểm sai trái nhằm bảo vệ sự ổn định của cộng đồng. Việc gìn giữ bản sắc văn hóa và đời sống tôn giáo phải dựa trên tinh thần đoàn kết, tỉnh táo và thượng tôn pháp luật.

Phát huy truyền thống gắn bó với đất nước, đồng bào Chăm, trong đó có cộng đồng Chăm Hồi giáo Bàni, tiếp tục đóng góp vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, củng cố khối đại đoàn kết dân tộc - nền tảng cho ổn định và phát triển bền vững./.

Tài liệu tham khảo:

[1] Nghiên cứu về quá trình hình thành tôn giáo Bàni (nguồn học thuật trong nước).

[2] Báo cáo về Hồi giáo Bàni của Hội đồng Sư cả (tài liệu tham khảo cộng đồng).

[3] Étienne Aymonier, Grammaire de la langue chame, 1891.

[4] Po Dharma, các nghiên cứu về Islam và Chăm Bàni (thập niên 1980).

[5] Nghiên cứu lịch sử Phật giáo Việt Nam và quá trình bản địa hóa.

Tiến sĩ Huỳnh Ngọc Liêm