Không thể trở thành nước công nghiệp phát triển chỉ bằng lắp ráp

Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc phát biểu kết luận Hội thảo - Ảnh: chinhphu.vn/Phương Nguyên.

Sáng 30/9/2026, tại Trung tâm Hội nghị tỉnh Phú Thọ, Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương phối hợp với Tỉnh ủy Phú Thọ và Bộ Công Thương tổ chức Hội thảo khoa học quốc gia “Định hướng phát triển CNHT Việt Nam”, với hơn 500 đại biểu tham dự.

Hội thảo được tổ chức nhằm đánh giá toàn diện thực trạng phát triển CNHT; nhận diện những điểm nghẽn và đề xuất các chủ trương, cơ chế, chính sách có tính đột phá, khả thi, đưa CNHT thực sự trở thành một nền tảng quan trọng của nền công nghiệp quốc gia hiện đại, tự chủ và có sức cạnh tranh cao.

“Rộng mà chưa sâu, nhiều mà chưa mạnh”

Phát biểu đề dẫn, ông Nguyễn Thanh Nghị, Trưởng Ban Chính sách, chiến lược Trung ương nhấn mạnh, CNHT không phải bộ phận thứ yếu mà là một trong những nền tảng hình thành năng lực công nghiệp quốc gia. Một nền công nghiệp mạnh không chỉ được đo bằng quy mô sản xuất, xuất khẩu sản phẩm cuối cùng, mà còn bằng khả năng làm chủ vật liệu, linh kiện, thiết bị, công nghệ, thiết kế, tiêu chuẩn và các khâu có giá trị gia tăng cao.

Ông Nguyễn Thanh Nghị cho rằng điểm nghẽn lớn không chỉ là số doanh nghiệp tham gia chuỗi cung ứng, mà sâu hơn là năng lực của doanh nghiệp Việt Nam ở các tầng giá trị cao. Vì vậy, thay vì chỉ tiếp cận theo hướng tăng số lượng doanh nghiệp tham gia, nâng tỷ lệ nội địa hóa, cần xác định giá trị nào được tạo ra trong nước, công nghệ nào được làm chủ và doanh nghiệp Việt Nam có thể tiến lên tầng nào trong chuỗi giá trị. Đây chính là yêu cầu chuyển từ “nội địa hóa sản phẩm” sang “nội địa hóa giá trị và năng lực”.

Bí thư Tỉnh ủy Phú Thọ Phạm Đại Dương nhìn nhận CNHT là mắt xích then chốt, quyết định năng lực tự chủ chiến lược và khả năng cạnh tranh quốc gia; đồng thời nhấn mạnh vai trò kiến tạo của Nhà nước trong phát triển, xây dựng thể chế minh bạch, hỗ trợ phát triển nguồn lực, khoa học - công nghệ và thị trường.

Theo ông Phạm Đại Dương, trong không gian phát triển mới, các địa phương có lợi thế về CNHT, trong đó có Phú Thọ, cần xác định rõ lĩnh vực, khâu đột phá để vừa phát huy lợi thế đặc thù, vừa tạo tác động cộng hưởng, lan tỏa với các địa phương và vùng kinh tế khác trong cả nước.

Tham dự và phát biểu kết luận hội thảo, Phó Thủ tướng Thường trực Chính phủ Phạm Gia Túc đánh giá CNHT Việt Nam đã hình thành nền tảng nhất định, nhưng cần nhìn thẳng vào thực tế còn “rộng mà chưa sâu, nhiều mà chưa mạnh”. Theo thống kê chưa đầy đủ được Phó Thủ tướng dẫn tại hội thảo, cả nước hiện có trên 7.000 doanh nghiệp CNHT, khoảng 30% đã tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu.

Khu vực có vốn đầu tư nước ngoài chiếm 77% kim ngạch xuất khẩu năm 2025 và 80,1% trong 8 tháng năm 2026, với tốc độ tăng 26,9%, trong khi xuất khẩu của khu vực kinh tế trong nước tăng 7,4%. Theo WB, mức độ tham gia chuỗi giá trị toàn cầu của doanh nghiệp Việt Nam mới khoảng 18% và chủ yếu tập trung ở doanh nghiệp lớn. Cung ứng trong nước cho công nghiệp công nghệ cao chỉ đạt khoảng 5-10%.

Phó Thủ tướng cho rằng những con số này đặt ra yêu cầu phải đánh giá thực chất doanh nghiệp Việt Nam thực sự tham gia và tạo ra bao nhiêu giá trị trong tỷ trọng xuất khẩu của khu vực FDI; đòng thời đòi hỏi phải nghiên cứu lại cách làm, chứ vấn đề không chỉ nằm ở việc tiếp tục thay đổi thể chế hay ban hành thêm chính sách.

Những hạn chế trên bắt nguồn từ các điểm nghẽn mang tính hệ thống, gồm thiếu thị trường dẫn dắt và doanh nghiệp đầu chuỗi đặt hàng ổn định, ưu đãi chưa phù hợp với doanh nghiệp nhỏ và vừa, hạ tầng tiêu chuẩn, đo lường, thử nghiệm còn yếu, nhân lực "thừa thầy, thiếu thợ", phối hợp chưa chặt và chưa đo được chính xác những thay đổi mà chính sách tạo ra.

Sâu xa hơn là tư duy thu hút đầu tư theo số lượng. Theo Phó Thủ tướng Thường trực, thu hút đầu tư cần chuyển mạnh sang chất lượng, công nghệ cao, giá trị gia tăng cao, tạo việc làm và đóng góp vào năng lực tự chủ của nền kinh tế.

Phó Thủ tướng yêu cầu nhìn thẳng vào thực tế công nghiệp hỗ trợ vẫn "rộng mà chưa sâu, nhiều mà chưa mạnh” - Ảnh: chinhphu.vn/Phương Nguyên.

Từ “nội địa hóa theo tỷ lệ” sang “làm chủ năng lực”

Theo Phó Thủ tướng Thường trực, CNHT Việt Nam đang đứng trước "hai nhịp" phải thực hiện đồng thời. Một mặt là khắc phục những yếu kém, hoàn thành phần còn dở dang của quá trình công nghiệp hóa truyền thống. Mặt khác là không để các ngành mới như bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, robot, pin, năng lượng mới, hàng không vũ trụ đi vào "vết xe cũ" - có sản phẩm cuối cùng nhưng nhập gần như toàn bộ linh kiện, vật liệu.

Một quốc gia có thể lắp ráp những sản phẩm rất hiện đại nhưng vẫn chưa có nền tảng công nghiệp tự chủ nếu CNHT còn yếu, vẫn phụ thuộc bên ngoài. Từ quan điểm đó, Phó Thủ tướng Phạm Gia Túc khẳng định CNHT là ngành công nghiệp nền tảng, trực tiếp quyết định năng lực tự chủ, sức cạnh tranh, mức độ tham gia của nền kinh tế vào chuỗi giá trị toàn cầu và an ninh kinh tế.

Từ đó, Phó Thủ tướng yêu cầu đổi mới mạnh mẽ cách tiếp cận với 5 chuyển đổi căn bản.

Trước hết, chuyển từ “nội địa hóa theo tỷ lệ” sang “làm chủ năng lực”, phân định rõ năng lực nào cần tự chủ, năng lực nào cần bảo đảm khả năng thay thế; không đặt mục tiêu tự sản xuất bằng mọi giá đối với tất cả đầu vào.

Thứ hai, chuyển từ hỗ trợ dàn trải theo tên ngành sang tập trung theo chuỗi, theo công đoạn, theo những bài toán lớn của đất nước và hiệu quả đầu ra.

Thứ ba, chuyển từ ưu đãi đầu vào sang hỗ trợ theo kết quả, có điều kiện, có thời hạn. Nhà nước đóng vai trò "vốn mồi", chia sẻ rủi ro, kiên quyết không để phát sinh cơ chế xin - cho.

Thứ tư, chuyển từ chú trọng "thu hút FDI" sang "sử dụng hiệu quả FDI", tăng cường liên kết giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp Việt Nam.

Thứ năm, chuyển từ quản lý theo hoạt động sang quản lý theo kết quả. Nguồn lực ngân sách bỏ ra phải tạo thêm nhà cung ứng đạt chuẩn và thêm giá trị gia tăng trong nước.

Phó Thủ tướng nhấn mạnh, xuyên suốt các chuyển đổi này là nguyên tắc doanh nghiệp là trung tâm, là chủ thể; trong đó cần đặc biệt chú trọng khu vực tư nhân. Nhà nước kiến tạo, tạo thị trường ban đầu; thị trường trong nước là điểm tựa, xuất khẩu là thước đo cuối cùng của năng lực cạnh tranh.

Cách tiếp cận mới cũng phải được lượng hóa bằng những mục tiêu rõ ràng. Đến năm 2030, một số ngành công nghiệp chủ lực đặt mục tiêu tỷ lệ nội địa hóa bình quân 40-45%; trong đó điện tử 25-30%, cơ khí chế tạo 40%, ô tô 22-30%, dệt may 60%, da giày 60-65%, công nghiệp công nghệ cao 15%. Tầm nhìn đến năm 2045 là CNHT Việt Nam làm chủ công nghệ lõi của các ngành công nghiệp nền tảng, tham gia những khâu có giá trị cao trong chuỗi giá trị khu vực và toàn cầu, đủ sức duy trì năng lực sản xuất trong mọi tình huống.

Phó Thủ tướng Thường trực và các đại biểu tham quan gian trưng bày sản phẩm tại Hội thảo - Ảnh: chinhphu.vn/Phương Nguyên.

Biến dự án lớn thành “đơn đặt hàng đầu tiên”

Để hiện thực hóa mục tiêu, Phó Thủ tướng Phạm Gia Túc đề nghị tập trung 8 nhóm nhiệm vụ, từ hoàn thiện thể chế, kiến tạo thị trường, phát huy vai trò doanh nghiệp đầu chuỗi đến phát triển hạ tầng, nhân lực, tài chính và hệ thống dữ liệu đánh giá.

Trong đó, một yêu cầu đáng chú ý là nghiên cứu cơ chế để đầu tư công, các dự án hạ tầng chiến lược, mua sắm công và mua sắm của doanh nghiệp nhà nước trở thành “đơn đặt hàng đầu tiên” cho doanh nghiệp trong nước. Các dự án lớn cần có phương án sử dụng hàng hóa, dịch vụ trong nước trên cơ sở năng lực đáp ứng; nhập khẩu công nghệ cao phải gắn với chuyển giao công nghệ và phát triển năng lực trong nước.

Phó Thủ tướng yêu cầu phát huy vai trò của doanh nghiệp đầu chuỗi và tăng cường liên kết với khu vực FDI. Các tập đoàn trong nước cần chuyển từ mua module hoàn chỉnh sang công bố tiêu chuẩn, đặt hàng phân hệ và đồng hành với nhà cung ứng Việt Nam. Thu hút FDI phải có chọn lọc, ưu tiên các dự án có trung tâm nghiên cứu - phát triển, chuyển giao công nghệ và chương trình phát triển nhà cung ứng trong nước.

Cùng với đó là yêu cầu xây dựng hạ tầng kỹ thuật, nghiên cứu ứng dụng dùng chung; trước mắt ưu tiên những lĩnh vực như cơ khí chính xác, điện - điện tử, bán dẫn, pin, vật liệu mới. Phó Thủ tướng đặc biệt lưu ý phát triển công nghiệp vật liệu – “gốc của CNHT” – và nguồn nhân lực chiến lược, từ kỹ sư thiết kế, kỹ sư hệ thống, tổng công trình sư đến thợ gia công chính xác, kỹ thuật viên phòng sạch.

Thứ bảy, tổ chức lại không gian phát triển theo các cụm liên kết ngành, hình thành các khu công nghiệp chuyên ngành có hạ tầng xử lý môi trường tập trung.

Riêng với Phú Thọ, Phó Thủ tướng đề nghị tỉnh phát huy lợi thế công nghiệp, vị trí liên kết vùng và mạng lưới doanh nghiệp tham gia chuỗi cung ứng, phấn đấu trở thành một trung tâm CNHT của cả nước.

Trước đó, lãnh đạo tỉnh cho biết, Phú Thọ có nền tảng và dư địa để tham gia mạnh vào các lĩnh vực cơ khí chế tạo, linh kiện điện tử, CNHT ô tô - xe điện và các ngành công nghệ cao.

Tinh thần hành động cũng được gắn với những mốc thời gian cụ thể. Bộ Công Thương được yêu cầu ban hành kế hoạch hành động Chương trình phát triển CNHT giai đoạn 2026-2028 trước ngày 30/10/2026, xác định danh mục chuỗi, phân hệ ưu tiên, địa chỉ trách nhiệm và các mốc kiểm tra sau 12 tháng, 24 tháng.

Các bộ, ngành quản lý những dự án lớn rà soát chương trình, dự án để tạo thị trường cho CNHT trong nước. Các tập đoàn, tổng công ty nhà nước nghiên cứu lộ trình nội địa hóa và tăng đặt hàng trong nước từ nay đến ngày 30/6/2027.

“Không có quốc gia nào trở thành nước công nghiệp phát triển chỉ bằng lắp ráp”, Phó Thủ tướng Thường trực nhấn mạnh và cho biết, Chính phủ sẽ chỉ đạo quyết liệt theo tinh thần “việc đã nói thì phải làm, việc đã giao thì phải có địa chỉ, có thời hạn và có kết quả đo đếm được”, để CNHT tạo bước phát triển mới, đóng góp thực chất vào năng lực tự chủ và sức cạnh tranh của nền kinh tế.