Khúc khải hoàn cuối của 'sát thủ bầu trời' Mỹ ở Iran

Máy bay không người lái MQ-9 Reaper của Mỹ

Khi Tổng thống Donald Trump ra lệnh cho quân đội Mỹ tấn công các cơ sở hạt nhân của Tehran vào tháng 6/2025, đội hình máy bay ném bom tàng hình B-2 được hộ tống bởi các tiêm kích đã vào sâu lãnh thổ Iran để thả đánh trúng mục tiêu bằng những quả bom xuyên boong-ke cỡ lớn.

Nhưng khi ông Trump ra lệnh tiến hành chiến dịch tấn công Iran cách đây 2 tuần, những chiếc máy bay đầu tiên chậm rãi vượt qua biên giới lại là đội máy bay không người lái MQ-9 Reaper. Kể từ đó, chúng được sử dụng liên tục trong cuộc chiến với Iran, tấn công hàng trăm mục tiêu.

Những chiếc máy bay không người lái Shahed giá rẻ của Iran đã thu hút nhiều chú ý khi chúng tấn công lực lượng Mỹ cũng như cơ sở hạ tầng quân sự và dân sự trên khắp Trung Đông. Trong khi đó, Mỹ cũng đang tiến hành cuộc chiến bằng máy bay không người lái của riêng mình, đánh vào tên lửa, UAV và các mục tiêu khác của Iran, đồng thời tiến hành các hoạt động do thám chiến trường quan trọng.

Quân đội Mỹ không nhấn mạnh nhiều đến vai trò của MQ-9. Tuy nhiên, dấu hiệu cho thấy sự hiện diện của chúng trên bầu trời có thể thấy rõ trong nhiều video ghi lại các cuộc không kích của Mỹ do Bộ Tư lệnh Trung tâm (Centcom) - đơn vị phụ trách lực lượng Mỹ ở Trung Đông - đăng trên mạng xã hội.

Được các phi công tại Mỹ điều khiển từ xa, MQ-9 từng tạo nên dấu mốc quan trọng trong chiến đấu. Được trang bị bom SDB nặng khoảng 110kg với cánh gấp, loại UAV này có thể tấn công những mục tiêu nằm ngoài tầm bắn của tên lửa Hellfire mà chúng từng được trang bị.

Các chuyến bay sâu vào lãnh thổ Iran không phải không có tổn thất. Theo các quan chức quân sự, tính đến cuối tuần trước, Mỹ thiệt hại khoảng chục chiếc MQ-9 do tên lửa Iran tấn công. Một chiếc khác bị bắn nhầm ở vùng Vịnh.

Dù vậy, điều đó không khiến Mỹ chùn bước. Quân đội Mỹ đã điều hơn 10 chiếc MQ-9 tuần tra cùng lúc trên bầu trời Iran khi các chỉ huy Mỹ cố gắng ngăn chặn các vụ phóng tên lửa đạn đạo của Tehran và làm suy yếu năng lực tấn công của nước này.

Người phát ngôn của Bộ Tư lệnh Trung tâm từ chối bình luận về chi tiết hoạt động của Reaper.

“Giờ đây không thể phủ nhận rằng máy bay không người lái có vai trò quan trọng trong môi trường nhiều rủi ro”, Caitlin Lee, một chuyên gia UAV và giám đốc chính sách công nghệ và mua sắm tại hãng nghiên cứu Rand cho biết.

Ông cho rằng việc sử dụng MQ-9 cho “sự hiện diện lâu dài và xác định mục tiêu” là “hoàn toàn hợp lý.”

Tuy vậy, giới quan sát cho rằng vai trò ít được chú ý của MQ-9 trong cuộc chiến này có thể là “khúc khải hoàn cuối cùng” của Reaper - loại UAV từng nổi tiếng vì đã bay hàng triệu giờ trên chiến trường Iraq và Afghanistan để truy tìm phiến quân và những đối tượng chế tạo bom.

Khi quân đội Mỹ giảm dần cuộc chiến chống khủng bố và chuyển trọng tâm sang đối phó sức mạnh quân sự ngày càng tăng của Trung Quốc, sự ủng hộ dành cho việc mua thêm MQ-9 bắt đầu suy giảm.

Không quân Mỹ đặt đơn hàng Reaper gần đây nhất vào năm 2020, và nhà sản xuất General Atomics đã đóng dây chuyền sản xuất từ năm ngoái, sau khi chế tạo 575 chiếc UAV. Theo người phát ngôn của công ty, mỗi chiếc trong lô cuối cùng có giá khoảng 16 triệu USD nếu mua theo lô 4 chiếc.

Theo giới chuyên gia, những UAV bay chậm và không có khả năng tàng hình này dễ bị tổn thương trước hệ thống phòng không của Trung Quốc và các đối thủ được trang bị tốt khác.

“Trong một cuộc chiến cường độ cao, chúng ta đơn giản là không thể đưa chúng ra chiến trường. Chúng rất dễ bị bắn hạ”, ông Will Roper – cựu quan chức Không quân Mỹ, phát biểu năm 2020, khi Không quân đề xuất chấm dứt sản xuất MQ-9.

Tuy vậy, Reaper vẫn có những điểm mạnh quan trọng. UAV này được gắn các camera công suất cao và nhiều cảm biến mà không phải máy bay chiến đấu có người lái nào cũng có. Chúng có thể lượn trên chiến trường tới 20 giờ chỉ với một lần tiếp nhiên liệu, nhờ đó có thể chờ các bệ phóng tên lửa cơ động xuất hiện rồi tấn công. Ngoài ra, động cơ của Reaper tĩnh hơn nhiều so với máy bay phản lực.

Tải trọng vũ khí của chúng cũng có thể điều chỉnh để tấn công mục tiêu để giảm gây thương vong ngoài ý muốn cho dân thường. Dữ liệu vệ tinh từ UAV cho phép các chỉ huy phía sau theo dõi tình hình chiến trường theo thời gian thực.

“Chúng kết nối mọi yếu tố lại với nhau - tình báo, mục tiêu di động, tọa độ chính xác - và cập nhật vũ khí để chúng có thể đánh trúng mục tiêu theo thời gian thực”, ông Houston Cantwell - một chuẩn tướng Không quân đã nghỉ hưu từng chỉ huy một đội MQ-9, cho biết.

Việc sử dụng Reaper thay vì máy bay có người lái cũng giúp tránh thương vong cho quân nhân Mỹ.

Nhiều nhược điểm

Nhược điểm của MQ-9 là bay chậm nên mất nhiều thời gian để đến được các khu vực quan trọng. Góc quan sát của chúng khá hẹp, cung cấp hình ảnh chi tiết về mục tiêu đang theo dõi nhưng ít thấy các lực lượng khác ở gần đó.

Những ưu điểm và điểm yếu của MQ-9 được thể hiện rõ vào năm ngoái, khi Tổng thống Trump phát động chiến dịch không kích nhằm vào các mục tiêu của lực lượng Houthi ở Yemen. Bộ Tư lệnh Trung tâm, với ưu tiên loại bỏ các lãnh đạo cấp cao của Houthi, đã sử dụng Reaper để tìm kiếm và tấn công mục tiêu.

Houthi dùng một loại tên lửa đất đối không do Iran cung cấp có thể lơ lửng trên không trước khi khóa vào nguồn nhiệt từ UAV. Ít nhất nửa tá MQ-9 đã bị bắn hạ trong cuộc chiến kéo dài 53 ngày với Houthi. Các quan chức quân sự Mỹ cho biết, chính loại tên lửa này cũng là đe dọa đối với MQ-9 trên bầu trời Iran.

Reaper được trang bị công nghệ để có thể tự phá hủy bằng bom, nhằm ngăn các cảm biến rơi vào tay đối phương.

Trong những năm gần đây, Không quân Mỹ tìm cách sử dụng Reaper theo những cách mới trong chiến đấu, đưa chúng tham gia các cuộc tập trận quy mô lớn ở Thái Bình Dương và ở Alaska. Tại đó, lực lượng Mỹ học được những cách mới để sử dụng UAV này.

Tuy vậy, các lãnh đạo Lầu Năm Góc vẫn thúc đẩy việc loại bỏ UAV này, cho rằng MQ-9 quá dễ bị tổn thương và số tiền tiết kiệm được có thể dùng để phát triển thế hệ máy bay mới.

Trong thập kỷ qua, lý do tương tự cũng khiến Mỹ loại biên A-10 Warthog, một dòng máy bay cường kích từ thập niên 1970 chuyên yểm trợ lực lượng mặt đất. Tuy nhiên, nó vẫn được triển khai ở Trung Đông để chống tổ chức Nhà nước Hồi giáo và được huấn luyện cho các nhiệm vụ trên biển ở khu vực này. Cuối tuần qua, Centcom cũng ca ngợi vai trò của Warthog trong chiến dịch chống Iran.

Bình Giang