Kiểm soát chặt chẽ thẩm quyền trưng mua, trưng dụng tài sản, bảo đảm quyền lợi của người dân

Phó Chủ tịch Quốc hội, Thượng tướng Nguyễn Doãn Anh và Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên dự phiên thảo luận tổ.

Bổ sung cơ chế kiểm soát, làm rõ thẩm quyền trưng mua, trưng dụng tài sản

Quan tâm đến thẩm quyền quyết định trưng mua, trưng dụng tài sản, ĐBQH Bùi Quang Huy (Gia Lai) bày tỏ đồng tình với việc dự thảo Luật bổ sung thẩm quyền cho Chủ tịch UBND cấp xã trong những trường hợp cấp thiết như thiên tai, dịch bệnh, cứu nạn, cứu hộ khi cấp trên chưa tiếp cận được. Quy định này phù hợp với yêu cầu thực tiễn, tạo điều kiện để chính quyền cơ sở chủ động, kịp thời xử lý những tình huống khẩn cấp.

ĐBQH Bùi Quang Huy (Gia Lai) phát biểu thảo luận tổ. Ảnh: An Nhiên

Tuy nhiên, đại biểu cho rằng, việc trao thêm thẩm quyền cần đi đôi với cơ chế kiểm soát chặt chẽ. Bởi quyết định trưng mua, trưng dụng tài sản tác động trực tiếp đến quyền sở hữu tài sản của người dân, doanh nghiệp, thậm chí ảnh hưởng đến hoạt động sản xuất, kinh doanh. Nếu thiếu những quy định rõ ràng về điều kiện, giới hạn thẩm quyền có thể dẫn đến nguy cơ tùy tiện, lạm quyền hoặc khiến cán bộ cơ sở lúng túng, e ngại khi thực hiện nhiệm vụ.

Từ đó, đại biểu Bùi Quang Huy đề nghị bổ sung cơ chế hậu kiểm. Theo đó, chậm nhất trong vòng 24 giờ kể từ khi ban hành quyết định trưng mua, trưng dụng bằng văn bản hoặc bằng lời nói, Chủ tịch UBND cấp xã phải báo cáo cấp trên bằng văn bản hoặc phương thức điện tử để phục vụ công tác kiểm tra, giám sát.

Toàn cảnh thảo luận tổ. Ảnh: An Nhiên

Đồng thời, cần làm rõ khái niệm cấp trung ương, cấp tỉnh “không tiếp cận được” hoặc “chưa tiếp cận được”. Đại biểu phân tích, trong thực tế có những địa bàn bị chia cắt về giao thông nhưng hệ thống thông tin liên lạc vẫn hoạt động, chính quyền cấp xã vẫn có thể xin ý kiến chỉ đạo. Nếu không xác định rõ điều kiện được tự quyết định, cán bộ có thể vô tình thực hiện vượt thẩm quyền. Vì vậy, cần quy định cụ thể ngay trong Luật hoặc văn bản hướng dẫn để vừa ngăn ngừa lạm quyền, vừa bảo vệ cán bộ khi thực thi công vụ.

ĐBQH Lương Thị Hoa (Thanh Hóa) phát biểu thảo luận. Ảnh: An Nhiên

Cùng quan tâm đến cơ chế kiểm soát quyền lực, ĐBQH Lương Thị Hoa (Thanh Hóa) đề nghị bổ sung thẩm quyền hủy bỏ quyết định trưng mua, trưng dụng tài sản của cấp trên trực tiếp.

Theo đại biểu, Điều 9 của dự thảo mới quy định người ra quyết định có thẩm quyền tự hủy bỏ quyết định của mình, nhưng chưa xác định rõ thẩm quyền của cơ quan cấp trên trong trường hợp quyết định được ban hành không đúng quy định.

Để khắc phục hạn chế này, đại biểu đề nghị bổ sung quy định Thủ tướng Chính phủ có thẩm quyền hủy bỏ quyết định trưng mua, trưng dụng của Bộ trưởng, Chủ tịch UBND cấp tỉnh; Chủ tịch UBND cấp tỉnh có thẩm quyền hủy bỏ quyết định của Chủ tịch UBND cấp xã. Việc bổ sung cơ chế này sẽ tăng cường kiểm soát quyền lực, bảo đảm các quyết định trưng mua, trưng dụng được thực hiện đúng thẩm quyền, trình tự và điều kiện luật định.

Một vấn đề khác được các đại biểu quan tâm là quy định về quyết định trưng dụng tài sản bằng lời nói. Đại biểu Bùi Quang Huy chỉ ra sự chưa thống nhất giữa dự thảo Luật và dự thảo Nghị định hướng dẫn khi Luật quy định thời hạn hoàn thiện quyết định bằng văn bản là 2 ngày, trong khi Nghị định quy định chậm nhất 3 ngày. Do đó, cần điều chỉnh để bảo đảm thống nhất.

Đại biểu Lương Thị Hoa đề nghị làm rõ thời hạn 2 ngày là ngày làm việc hay ngày theo lịch; đồng thời bổ sung hậu quả pháp lý trong trường hợp quá thời hạn nhưng không ban hành quyết định bằng văn bản. Bên cạnh đó, cần rà soát những quy định trùng lặp tại Điều 8, khoản 3 Điều 24 và khoản 2 Điều 30, tập trung quy định tại một điều và dẫn chiếu ở các điều còn lại nhằm bảo đảm tính ngắn gọn, thống nhất.

ĐBQH Phan Thị Thùy Linh (Thanh Hóa) phát biểu thảo luận. Ảnh: An Nhiên

Đề cập đến điều kiện thực hiện trưng dụng tài sản, ĐBQH Phan Thị Thùy Linh (Thanh Hóa) cũng nhấn mạnh yêu cầu làm rõ căn cứ để người có thẩm quyền ban hành quyết định trong tình huống cấp bách.

Theo đại biểu, điểm c khoản 1 Điều 6 cho phép quyết định trưng dụng ngay khi có nguy cơ trực tiếp đến tính mạng, sức khỏe người dân, quốc phòng, an ninh mà không cần đáp ứng các điều kiện khác. Mặc dù đây là quy định cần thiết nhưng cần xác định rõ thế nào là nguy cơ trực tiếp, chủ thể có thẩm quyền đánh giá và trách nhiệm của người ra quyết định nếu áp dụng không đúng.

Đại biểu cho rằng, việc quy định chặt chẽ điều kiện, giới hạn thực hiện không làm giảm khả năng phản ứng nhanh của Nhà nước mà tạo cơ sở pháp lý rõ ràng để người có thẩm quyền quyết định kịp thời, đúng pháp luật.

Bảo đảm quyền được bồi thường, quy định rõ giới hạn trưng dụng tài sản đặc thù

Bên cạnh việc hoàn thiện thẩm quyền và cơ chế kiểm soát, các đại biểu dành nhiều sự quan tâm đến việc bảo vệ quyền tài sản hợp pháp của người dân, doanh nghiệp trong quá trình trưng mua, trưng dụng.

ĐBQH Phan Thị Thùy Linh cho rằng, Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản là đạo luật mang tính dự phòng, ít được áp dụng nhưng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng khi phát sinh tình huống cấp bách.

Các ĐBQH tỉnh Thanh Hóa tham dự thảo luận tổ. Ảnh: An Nhiên

Dẫn số liệu thực tiễn, đại biểu cho biết, từ khi Luật hiện hành có hiệu lực ngày 1/1/2009 đến nay, cả nước chưa có trường hợp trưng mua tài sản nào. Hoạt động trưng dụng chỉ diễn ra trong hai năm phòng, chống dịch COVID-19, tại 8 địa phương, với 124 quyết định liên quan đến 140 tài sản. Trong khi đó, nhiều địa phương chịu ảnh hưởng nặng nề của dịch bệnh lại chủ yếu áp dụng hình thức huy động tài sản.

Từ thực tế này, đại biểu đề nghị phân định rõ ranh giới giữa huy động và trưng dụng tài sản tại Điều 6 của dự thảo Luật. Bởi đây là hai cơ chế pháp lý khác nhau, liên quan trực tiếp đến thẩm quyền, trình tự thực hiện và quyền được bồi thường của người có tài sản.

Theo đại biểu, nhiều trường học, cơ sở y tế, khách sạn từng được huy động phục vụ phòng, chống dịch trong thời gian dài. Khi hoàn trả, tài sản có thể bị xuống cấp, hư hỏng nhưng do không có quyết định trưng dụng nên thiếu căn cứ pháp lý để giải quyết bồi thường.

Các ĐBQH tỉnh Gia Lai tham dự thảo luận tổ. Ảnh: An Nhiên

Do đó, cần quy định rõ trường hợp nào được huy động theo pháp luật chuyên ngành, trường hợp nào phải thực hiện trưng dụng theo Luật này; đồng thời hoàn thiện cơ chế bồi thường khi tài sản được huy động bị hư hỏng, thiệt hại.

Đặc biệt, đối với việc bổ sung tài sản số, hạ tầng viễn thông, hạ tầng thông tin và hạ tầng số vào phạm vi trưng dụng, đại biểu Phan Thị Thùy Linh đề nghị xác định rõ giới hạn pháp lý để bảo vệ dữ liệu, quyền sở hữu trí tuệ và bí mật kinh doanh.

Theo đại biểu, không phải mọi tài sản số đều có thể hoàn trả nguyên trạng như tài sản vật chất. Vì vậy, chỉ nên đưa vào diện trưng dụng những tài sản số có thể hoàn trả hoặc khôi phục quyền kiểm soát cho chủ sở hữu.

Cùng với đó, cần phân định rõ giữa tài sản, hạ tầng bị trưng dụng với dữ liệu lưu trữ, truyền tải qua hạ tầng và các quyền sở hữu trí tuệ, mã nguồn, bí mật công nghệ, bí mật kinh doanh gắn với tài sản. Việc trưng dụng một hệ thống máy chủ không thể mặc nhiên đồng nghĩa với quyền truy cập, sao chép hoặc khai thác toàn bộ dữ liệu và công nghệ của doanh nghiệp.

Đối với thiết bị, phòng thí nghiệm, mẫu vật phục vụ nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ, đại biểu đề nghị cân nhắc xếp vào nhóm tài sản được ưu tiên trưng dụng sau cùng, chỉ thực hiện khi không còn tài sản khác có thể đáp ứng yêu cầu. Bởi việc gián đoạn các hoạt động nghiên cứu, thử nghiệm có thể gây ra những tổn thất khó khắc phục, kể cả khi được bồi thường bằng tiền.

Quan tâm đến cơ chế bồi thường, ĐBQH Lương Thị Hoa đề nghị bổ sung quy định chặt chẽ về bàn giao và xác định hiện trạng tài sản ngay từ thời điểm tiếp nhận.

Theo đại biểu, dự thảo mới quy định việc kiểm kê, xác định hiện trạng khi hoàn trả tài sản mà chưa làm rõ đầy đủ yêu cầu lập biên bản giao nhận, xác định hiện trạng và giá trị còn lại tại thời điểm trưng mua, trưng dụng.

Trong khi đó, việc xác định hiện trạng ban đầu là căn cứ quan trọng để đánh giá mức độ hao mòn, hư hỏng và thiệt hại phát sinh trong quá trình sử dụng, làm cơ sở tính toán mức bồi thường.

Vì vậy, đại biểu đề nghị việc giao, nhận tài sản phải được lập thành biên bản, có xác nhận của các bên liên quan. Trường hợp người có tài sản vắng mặt, cần có xác nhận của UBND cấp xã hoặc trưởng thôn, tổ trưởng tổ dân phố. Đối với tình huống khẩn cấp, có thể cho phép lập bổ sung biên bản trong thời hạn nhất định nhưng phải bảo đảm căn cứ pháp lý để giải quyết bồi thường.

Các ĐBQH tỉnh Gia Lai tham dự thảo luận tổ. Ảnh: An Nhiên

Đại biểu Lương Thị Hoa cũng đề nghị làm rõ chế độ quản lý, sử dụng và xử lý tài sản sau trưng mua. Theo đó, tài sản được Nhà nước trưng mua trở thành tài sản công, do vậy việc giao tài sản, hạch toán, theo dõi, điều chuyển, bán hoặc thanh lý phải tuân thủ pháp luật về quản lý, sử dụng tài sản công. Đồng thời, cần quy định thời hạn báo cáo kết quả sử dụng để bảo đảm công khai, minh bạch.

Quan tâm đến việc bảo vệ quyền lợi của doanh nghiệp, ĐBQH Bùi Quang Huy đề nghị làm rõ cơ chế xử lý nghĩa vụ tín dụng đối với tài sản đang thế chấp ngân hàng nhưng bị trưng dụng. Đại biểu đặt vấn đề, trong thời gian tài sản bị trưng dụng, ngân hàng có tiếp tục tính lãi phạt quá hạn, chuyển nhóm nợ hay không, nhất là khi doanh nghiệp không thể sử dụng tài sản để duy trì hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Cùng với đó, đại biểu đề nghị nghiên cứu mức chi trả phù hợp đối với lao động tự do được huy động vận hành tài sản trưng dụng. Đối với những công việc đòi hỏi kỹ năng chuyên môn như lái tàu, lái thuyền, vận hành máy xúc trong điều kiện thiên tai, dịch bệnh, việc áp dụng mức lương tối thiểu vùng khi không xác định được thu nhập trước đó có thể chưa tương xứng với tính chất công việc và mức độ rủi ro. Vì vậy, cần cân nhắc căn cứ vào mức tiền công phổ biến trên thị trường để bảo đảm quyền lợi của người lao động.

Từ những vấn đề đặt ra, các đại biểu đề nghị tiếp tục hoàn thiện dự thảo Luật theo hướng quy định rõ thẩm quyền, điều kiện, phạm vi và cơ chế kiểm soát hoạt động trưng mua, trưng dụng; đồng thời xác lập đầy đủ trách nhiệm bồi thường, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người có tài sản. Qua đó, bảo đảm Nhà nước có đủ công cụ pháp lý để xử lý kịp thời các tình huống cấp bách, nhưng việc thực hiện phải đúng pháp luật, công khai, minh bạch và hạn chế tối đa những thiệt hại không cần thiết đối với người dân, doanh nghiệp.