Kiểm toán chỉ rõ điểm nghẽn thể chế, bất cập kéo dài tại Bộ Giáo dục

Bộ Giáo dục và Đào tạo.

Tồn đọng kéo dài

Theo Báo cáo kiểm toán việc quản lý, sử dụng tài chính công, tài sản công năm 2025 tại Bộ Giáo dục và Đào tạo của Kiểm toán nhà nước (KTNN), đối với chi đầu tư phát triển, Bộ không phân bổ hết kế hoạch vốn đầu tư công năm 2025 theo số Thủ tướng Chính phủ giao lần đầu trước thời hạn quy định.

 Việc phân bổ, điều chỉnh, bổ sung vốn diễn ra chậm trễ khiến một số dự án không đủ thời gian triển khai, không giải ngân hết theo niên độ, dẫn tới việc phải gia hạn, kéo dài thời gian thực hiện sang năm sau hoặc phải hủy bỏ vốn ngân sách. Đối với chi thường xuyên, một số nhiệm vụ bị chậm phân bổ dự toán (sau ngày 30/6/2026), gây thiếu hụt kinh phí hoạt động cục bộ tại một số đơn vị.

Tình hình giải ngân vốn đầu tư công năm 2025 của Bộ ghi nhận kết quả rất thấp khi chỉ đạt 74,5% so với kế hoạch Thủ tướng Chính phủ giao. Mức giải ngân này thấp hơn đáng kể so với tỷ lệ bình quân 98% của cả nước, không đáp ứng mục tiêu chỉ đạo của Chính phủ và làm giảm hiệu quả khai thác nguồn lực nhà nước.

Nguyên nhân bắt nguồn từ những thiếu sót trong khâu lập, thẩm định, phê duyệt chủ trương đầu tư và dự án đầu tư kéo dài nhiều năm. Bên cạnh đó, công tác lập, thẩm định, phê duyệt thiết kế và dự toán cũng còn nhiều hạn chế. Tiến độ thi công, lắp đặt các gói thầu xây lắp, thiết bị chính tại nhiều dự án bị kéo dài so với hợp đồng ký kết, phải điều chỉnh nhiều lần.

Đáng chú ý, kết quả kiểm toán cũng chỉ rõ, Bộ vẫn còn hơn 24,350 tỷ đồng vốn vay ODA chi đầu tư xây dựng cơ bản đã giải ngân từ năm 2019 trở về trước nhưng chưa hạch toán ghi thu, ghi chi vào ngân sách nhà nước. Đồng thời, vẫn tồn tại khoản nợ đọng xây dựng cơ bản từ nguồn vốn ngân sách nhà nước trị giá gần 58 tỷ đồng tại 2 dự án đầu tư xây dựng.

 Việc lập Báo cáo giám sát, đánh giá kết thúc chương trình, dự án cũng chưa được thực hiện đầy đủ theo quy định. Về tổng thể, KTNN kiến nghị xử lý tài chính hơn 13,7 tỷ đồng và kiến nghị khác 6,12 tỷ đồng, nâng tổng số tiền kiến nghị xử lý lên hơn 19,8 tỷ đồng.

Đối với chi thường xuyên, Đoàn kiểm toán ghi nhận nhiều trường hợp chi trả vượt định mức, tiêu chuẩn quy định. Các vi phạm tập trung ở việc chi giờ giảng không đúng quy định, quyết toán kinh phí miễn giảm học phí theo mức trần Nghị định thay vì mức thu thực tế của trường, quyết toán kinh phí cho sinh viên đã thôi học hoặc không thuộc đối tượng miễn giảm và quyết toán cho lưu học sinh đã dừng học hoặc kéo dài thời gian học tập. Việc lập, thẩm tra, phê duyệt quyết toán dự án hoàn thành diễn ra chậm chạp, thủ tục thiếu sót và quyết toán sai khối lượng buộc cơ quan kiểm toán phải kiến nghị giảm trừ tài chính.

Bất cập thể chế và xung đột pháp lý

Không chỉ phát hiện các sai sót cụ thể tại đơn vị, kết quả kiểm toán năm còn chỉ ra nhiều điểm nghẽn thể chế, cơ chế chính sách đang gây lúng túng cho các cơ sở giáo dục.

Hiện nay, mức trợ cấp vẫn đang áp dụng theo số tiền tuyệt đối quy định tại Quyết định số 1121/1997/QĐ-TTg ngày 23/12/1997 và Quyết định số 194/2001/QĐ-TTg ngày 21/12/2001 của Thủ tướng Chính phủ. Trải qua hơn 25 năm với 17 lần điều chỉnh, mức lương cơ sở năm 2026 đã tăng lên mức 2.340.000 đồng/tháng. Việc duy trì định mức trợ cấp cố định ban hành từ rất lâu đã hoàn toàn xa rời thực tiễn, không phản ánh biến động giá cả và không bảo đảm mục tiêu hỗ trợ an sinh xã hội cho người học.

Liên quan đến nghĩa vụ thuế thu nhập doanh nghiệp tại các cơ sở giáo dục đại học công lập, theo Điều 15 Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp năm 2025 và điểm b khoản 5 Điều 21 Nghị định số 320/2025/NĐ-CP ngày 15/12/2025, cơ sở giáo dục đại học công lập hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận được hưởng ưu đãi miễn thuế thu nhập doanh nghiệp. Tuy nhiên, quy định này thiếu khả thi trên thực tế do Luật Giáo dục đại học năm 2012 (sửa đổi, bổ sung năm 2018) và Luật Giáo dục đại học năm 2025 (thông qua ngày 10/12/2025) đều thiếu tiêu chí và định nghĩa rõ ràng về thế nào là cơ sở giáo dục đại học công lập hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận, vốn trước đây chỉ được quy định cho khối tư thục.

 Mặc dù Luật Viên chức năm 2025 có đề cập đơn vị sự nghiệp công lập hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận, nhưng Luật này phải đến ngày 01/7/2026 mới có hiệu lực. Sự thiếu hụt văn bản hướng dẫn trong năm 2025 dẫn đến tình trạng áp dụng thuế thụ động, không nhất quán giữa các trường: có đơn vị nộp thuế cho toàn bộ nguồn thu bao gồm cả học phí và dịch vụ, có đơn vị chỉ nộp cho nguồn thu dịch vụ và học phí không chính quy, có đơn vị chỉ nộp cho thu dịch vụ mà bỏ qua học phí, trong khi một số đơn vị chọn giải pháp tạm dừng nộp thuế để chờ hướng dẫn.

Ngoài ra, công tác ban hành văn bản quy phạm pháp luật dưới luật của Bộ Giáo dục và Đào tạo còn chậm trễ và thiếu đồng bộ. Bộ chưa ban hành danh mục, thời gian và tỷ lệ tính hao mòn tài sản cố định vô hình thuộc phạm vi quản lý theo quy định tại khoản 2 Điều 13 Thông tư số 23/2023/TT-BTC, gây khó khăn cho các đơn vị trong hạch toán.

Đặc biệt, độ vênh pháp lý về thẩm quyền của Hội đồng trường đang đặt ra thách thức lớn. Luật Giáo dục đại học 2025 quy định Hội đồng trường và Hội đồng đại học công lập sẽ chấm dứt hoạt động từ ngày 01/01/2026. Mặc dù vậy, các văn bản dưới luật hiện hành của Bộ vẫn tiếp tục giao quyền cho các tổ chức này, như Thông tư số 14/2024/TT-BGDĐT giao Hội đồng trường phê duyệt định mức kinh tế - kỹ thuật hay Thông tư số 28/2023/TT-BGDĐT giao thẩm quyền quyết định chủ trương đào tạo từ xa. Sự chồng chéo này tạo ra khoảng trống và vướng mắc pháp lý lớn khi triển khai kể từ đầu năm 2026.

Kiến nghị làm rõ trách nhiệm quản lý và sửa đổi các quy định

Trên cơ sở kết quả kiểm toán, KTNN đã đưa ra các nhóm kiến nghị toàn diện về xử lý tài chính, làm rõ trách nhiệm quản lý và đề xuất sửa đổi thể chế nhằm chấn chỉnh công tác quản lý tài chính công, tài sản công tại Bộ Giáo dục và Đào tạo.

Cụ thể, KTNN đề nghị Bộ Giáo dục và Đào tạo tổ chức kiểm điểm, xem xét trách nhiệm nghiêm túc đối với các tập thể, cá nhân liên quan. Trước hết là trách nhiệm trong việc không phân bổ hết kế hoạch vốn đầu tư công năm 2025 và để tỷ lệ giải ngân đạt thấp ở mức 74,5%, không hoàn thành nhiệm vụ được giao.

Tiếp đó là trách nhiệm của các chủ đầu tư và Vụ Kế hoạch - Tài chính thuộc Bộ trong công tác lập, thẩm tra, phê duyệt báo cáo quyết toán vốn đầu tư hoàn thành bị tồn đọng, kéo dài. Bộ cũng cần chỉ đạo xử lý nghiêm sai phạm tại Dự án Giảng đường đa năng Trường Cao đẳng Sư phạm Trung ương TP. Hồ Chí Minh do buông lỏng quản lý, không ký hợp đồng ủy thác quản lý dự án và để dự án vận hành mà không có đơn vị quản lý đủ năng lực pháp lý.

KTNN đưa ra khuyến nghị Bộ Giáo dục và Đào tạo chủ động phối hợp với Bộ Tài chính tham mưu trình Thủ tướng Chính phủ sửa đổi, thay thế Quyết định số 1121/1997/QĐ-TTg và Quyết định số 194/2001/QĐ-TTg nhằm xây dựng cơ chế trợ cấp xã hội mới phản ánh đúng mức lương cơ sở và nhu cầu thực tế của học sinh, sinh viên. Đối với vướng mắc thuế thu nhập doanh nghiệp, hai Bộ cần báo cáo Chính phủ ban hành hướng dẫn cụ thể về tiêu chí xác định hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận của các cơ sở giáo dục đại học công lập, tạo căn cứ pháp lý minh bạch cho việc thực hiện ưu đãi thuế.

Đồng thời, Bộ Giáo dục và Đào tạo khẩn trương rà soát, ban hành các quy định phân cấp quản lý đầu tư, mua sắm, sửa chữa tài sản; ban hành danh mục và tỷ lệ tính hao mòn tài sản cố định vô hình theo Thông tư số 141/2025/TT-BTC; tích cực rà soát và sửa đổi các Thông tư số 28/2023/TT-BGDĐT và Thông tư số 14/2024/TT-BGDĐT nhằm loại bỏ các quy định giao thẩm quyền cho Hội đồng trường, bảo đảm tính thống nhất với Luật Giáo dục đại học năm 2025 khi các Hội đồng này chính thức dừng hoạt động từ ngày 01/01/2026./.