Kiểm toán nhà nước Việt Nam: Đổi mới toàn diện dựa trên chiến lược và thể chế

TS. Hà Thị Mỹ Dung - Phó Tổng Kiểm toán nhà nước Việt Nam - tham luận tại Hội thảo.

Phản ứng nhanh, bắt kịp xu thế

Theo TS. Hà Thị Mỹ Dung, Phó Tổng Kiểm toán nhà nước Việt Nam, thế giới đang đối mặt với những biến động phức tạp về kinh tế, chính trị, công nghệ và biến đổi khí hậu. Tăng trưởng kinh tế chậm lại, trong khi rủi ro nợ công và mất an toàn hệ thống tài chính vĩ mô gia tăng. Cùng với đó, sự phát triển đột phá của trí tuệ nhân tạo (AI) và dữ liệu lớn (Big Data) mở ra nhiều cơ hội, đồng thời đặt ra thách thức đối với các cơ quan kiểm toán tối cao (SAI) trong đổi mới tổ chức và phương thức hoạt động.

Trước những yêu cầu mới về tính độc lập, vị thế và trách nhiệm giải trình, cộng đồng Tổ chức quốc tế các Cơ quan Kiểm toán tối cao (INTOSAI) đang thúc đẩy đổi mới vai trò của SAI, từ hoạt động kiểm toán tài chính truyền thống sang tăng cường đóng góp cho quản trị công và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực. Trọng tâm kiểm toán ngày càng hướng đến đánh giá tính kinh tế, hiệu lực, hiệu quả của chính sách, quản trị tài khóa và tính bền vững của ngân sách.

Trong xu thế đó, chuyển đổi số, ứng dụng AI và phân tích dữ liệu lớn trở thành những hướng đi quan trọng để phát triển kiểm toán dựa trên rủi ro, kiểm toán từ xa và giám sát liên tục trên cơ sở dữ liệu cập nhật. Tuyên bố Sharm El-Sheikh tại Đại hội INTOSAI lần thứ XXV, tháng 10/2025, nhấn mạnh việc ứng dụng AI có trách nhiệm gắn với niềm tin thể chế. Trong khi đó, INTOSAI-P 12 đề cao vai trò của các SAI trong việc tạo ra giá trị và lợi ích cho người dân; INTOSAI-P 10 (Tuyên bố Mexico) nhấn mạnh các nguyên tắc bảo đảm tính độc lập của cơ quan kiểm toán tối cao.

Quang cảnh Hội thảo.

Đổi mới toàn diện dựa trên thể chế và chiến lược

Hướng tới mục tiêu đến năm 2045 Việt Nam trở thành nước phát triển, thu nhập cao, KTNN đang xây dựng Chiến lược phát triển đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2045, đồng thời nghiên cứu sửa đổi, bổ sung Luật KTNN. Định hướng xuyên suốt là phát triển KTNN thành thiết chế kiểm toán độc lập, góp phần kiểm soát tài chính công, củng cố kỷ luật, kỷ cương, nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm giải trình.

Theo TS. Hà Thị Mỹ Dung, lộ trình đổi mới tập trung vào bốn định hướng chiến lược.

Thứ nhất, hoàn thiện khung khổ pháp lý, bảo đảm tính độc lập thực chất.KTNN cần tiếp tục hoàn thiện thể chế, làm rõ thẩm quyền, trách nhiệm và cơ chế thực hiện kiến nghị kiểm toán; quy định cụ thể quyền tiếp cận, kết nối cơ sở dữ liệu và nghĩa vụ cung cấp thông tin của đơn vị được kiểm toán. Cùng với việc xác lập thẩm quyền, cần tăng cường cơ chế kiểm soát quyền lực, quản trị rủi ro và kiểm soát chất lượng kiểm toán. Theo định hướng được nêu, việc kiểm soát chất lượng được thực hiện qua ba cấp: Đoàn kiểm toán, đơn vị chủ trì kiểm toán và Tổng Kiểm toán nhà nước.

Theo TS. Hà Thị Mỹ Dung, lộ trình đổi mới tập trung vào bốn định hướng chiến lược.

Thứ hai, đổi mới phương thức hoạt động, phát triển các loại hình kiểm toán mới.Bên cạnh kiểm toán tài chính và kiểm toán tuân thủ, KTNN định hướng mở rộng hoạt động sang kiểm toán công nghệ thông tin, kiểm toán môi trường, kiểm toán các mục tiêu phát triển bền vững (SDGs), dự án trọng điểm quốc gia và chính sách vĩ mô. Phương thức kiểm toán cần chuyển mạnh theo hướng dựa trên phân tích rủi ro, khai thác dữ liệu, tăng cường kiểm toán từ xa và giám sát liên tục. Qua đó, hoạt động kiểm toán không chỉ phát hiện sai sót mà còn góp phần nhận diện sớm bất cập, đánh giá tính kinh tế, hiệu quả và kiến nghị tháo gỡ những điểm nghẽn trong cơ chế, chính sách.

Thứ ba, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ mới và phát triển hạ tầng dữ liệu. Công nghệ số, AI và dữ liệu lớn được xác định là động lực đổi mới quy trình nghiệp vụ, nâng cao năng suất và giảm gánh nặng thủ tục cho đơn vị được kiểm toán. Trọng tâm là phát triển cơ sở dữ liệu đồng bộ, tăng cường kết nối, liên thông với các cơ sở dữ liệu quốc gia, đồng thời bảo đảm an toàn thông tin và an ninh mạng. Việc ứng dụng công nghệ cần gắn với yêu cầu nâng cao chất lượng dữ liệu, năng lực phân tích và hiệu quả thực tế của hoạt động kiểm toán.

Thứ tư, phát triển đội ngũ kiểm toán viên đáp ứng yêu cầu giai đoạn mới.KTNN cần xây dựng đội ngũ có bản lĩnh, liêm chính, vững chuyên môn, đồng thời thành thạo kỹ năng công nghệ số, phân tích và xử lý dữ liệu, ứng dụng AI. Năng lực phân tích, đánh giá chính sách vĩ mô cũng là yêu cầu quan trọng để kiểm toán viên đáp ứng những lĩnh vực kiểm toán ngày càng đa dạng, phức tạp.

Các đại biểu chăm chú theo dõi tham luận của KTNN Việt Nam

Tăng cường hợp tác quốc tế, chia sẻ tri thức và công nghệ

Từ thực tiễn đổi mới và xu hướng phát triển của kiểm toán công trên thế giới, việc xác lập tầm nhìn dài hạn, củng cố thể chế, đổi mới phương thức hoạt động và đẩy mạnh chuyển đổi số là những định hướng quan trọng đối với các SAI. Trên cơ sở đó, TS. Hà Thị Mỹ Dung nhấn mạnh yêu cầu tăng cường kết nối hạ tầng và chia sẻ tri thức công nghệ giữa các cơ quan kiểm toán tối cao.

Theo định hướng được đề cập, INTOSAI và Tổ chức các Cơ quan Kiểm toán tối cao châu Á (ASOSAI) có thể phát huy vai trò trong thúc đẩy kết nối, chia sẻ kinh nghiệm và hỗ trợ nâng cao năng lực. Các SAI có thế mạnh về công nghệ cần tăng cường hỗ trợ, chuyển giao công nghệ và phương pháp kiểm toán hiện đại, góp phần thu hẹp khoảng cách năng lực giữa các thành viên, phát huy tinh thần “Kinh nghiệm chung làm lợi cho tất cả” của INTOSAI.

Bên cạnh đó, hợp tác song phương và đa phương cần được mở rộng theo hướng thực chất, gắn với nhu cầu nâng cao năng lực thể chế, đào tạo kiểm toán viên và triển khai các chương trình nghiên cứu chung. Việc tăng cường phối hợp kiểm toán trong các lĩnh vực có tính xuyên biên giới cũng có thể góp phần giải quyết những thách thức chung như biến đổi khí hậu, bảo vệ môi trường và phòng, chống tội phạm tài chính quốc tế.

Với định hướng chiến lược dài hạn, tiếp tục hoàn thiện thể chế và đổi mới phương thức hoạt động, KTNN Việt Nam hướng tới nâng cao chất lượng, hiệu lực, hiệu quả kiểm toán, đáp ứng yêu cầu quản trị công hiện đại. Là thành viên tích cực của INTOSAI, ASOSAI và ASEANSAI, KTNN Việt Nam tiếp tục thúc đẩy hợp tác, chia sẻ kinh nghiệm, góp phần xây dựng nền tài chính công minh bạch, bền vững và phục vụ phát triển đất nước./.