Kiểm toán Nhà nước xây dựng bộ tiêu chí đánh giá hiệu quả đầu tư công

Thiếu đồng bộ làm giảm hiệu quả đầu tư công

Từ kết quả kiểm toán, Kiểm toán Nhà nước (KTNN) nhận thấy một trong những điểm nghẽn lớn làm giảm hiệu quả đầu tư công hiện nay là sự thiếu đồng bộ giữa quy hoạch, bố trí nguồn lực và tổ chức thực hiện dự án. Không ít công trình đã hoàn thành, đưa vào sử dụng nhưng chưa phát huy hết công năng do thiếu kết nối với các dự án, hạ tầng liên quan.

Việc xây dựng Bộ tiêu chí kiểm toán đánh giá hiệu quả dự án đầu tư sẽ góp phần nâng cao hiệu quả đầu tư công. Ảnh: Đan Thanh

Tại tọa đàm “Kiểm toán nhà nước đồng hành nâng cao hiệu quả đầu tư công” do Báo Kiểm toán tổ chức mới đây, TS. Nguyễn Đức Kiên, nguyên Tổ trưởng Tổ tư vấn kinh tế của Thủ tướng Chính phủ cho rằng, vấn đề không nằm ở việc chúng ta thiếu quy hoạch, mà là nguồn lực để triển khai đồng bộ theo quy hoạch chưa đáp ứng yêu cầu. Khi các dự án thành phần không được đầu tư đồng thời, hiệu quả của từng công trình riêng lẻ cũng bị hạn chế.

Ông dẫn chứng, cầu Thăng Long (Hà Nội) hoàn thành năm 1985 với thiết kế tính đến yêu cầu phát triển giao thông dài hạn. Tuy nhiên, các hạng mục kết nối theo quy hoạch chưa được triển khai đồng bộ, khiến nhiều tiềm năng của công trình chưa được khai thác đầy đủ. Ví dụ này cho thấy, nếu thiếu liên kết trong quy hoạch và bố trí nguồn lực, hiệu quả đầu tư công khó đạt được như kỳ vọng.

Cũng theo TS. Nguyễn Đức Kiên, các báo cáo kiểm toán trình Quốc hội phản ánh một thực tế: trong đầu tư công, có những dự án do Trung ương thực hiện, có những dự án do địa phương đảm nhiệm, nhưng cơ chế phối hợp, tính liên thông giữa các chủ thể đôi khi chưa chặt chẽ. Điều này dẫn tới tình trạng mỗi dự án có thể hoàn thành mục tiêu riêng nhưng chưa tạo thành một chỉnh thể phục vụ mục tiêu phát triển chung.

Từ góc độ kiểm toán, Phó Kiểm toán trưởng KTNN chuyên ngành IV Lại Xuân Nghị cho biết, tình trạng thiếu đồng bộ, thiếu liên kết giữa các dự án đầu tư công đã được KTNN phát hiện qua nhiều cuộc kiểm toán và kiến nghị khắc phục.

Theo ông Nghị, một trong những nguyên nhân xuất phát từ mô hình phân cấp quản lý với nhiều đầu mối thực hiện; sự phối hợp giữa Trung ương và địa phương trong triển khai quy hoạch, bố trí nguồn lực và tổ chức thực hiện có thời điểm chưa thực sự hiệu quả. Trong điều kiện nguồn lực còn hạn chế, mỗi cấp, mỗi địa phương đều có những ưu tiên phát triển riêng. Có lúc chúng ta tập trung nhiều vào mục tiêu của từng dự án mà chưa đặt đầy đủ trong tổng thể phát triển chung.

Bên cạnh đó, giai đoạn trước năm 2015 không tiến hành lập kế hoạch đầu tư công trung hạn, việc bố trí vốn chủ yếu theo từng năm đã ảnh hưởng đến tính liên kết giữa các dự án và khả năng triển khai các chương trình đầu tư có quy mô lớn, dài hạn.

Bộ tiêu chí - công cụ đánh giá hiệu quả đầu tư công

Giai đoạn 2026 - 2030, Việt Nam dự kiến bố trí khoảng 8,22 triệu tỷ đồng vốn đầu tư công trung hạn để phát triển hệ thống kết cấu hạ tầng, tạo nền tảng thực hiện mục tiêu tăng trưởng hai con số. Quy mô nguồn lực lớn càng đặt ra yêu cầu phải sử dụng hiệu quả.

Trong bối cảnh đó, hoạt động kiểm toán đầu tư công phải tiếp tục đổi mới cách tiếp cận. TS. Nguyễn Đức Kiên cho rằng, trước tiên, cần đổi mới tư duy về vai trò của đầu tư công. Nếu trước đây đầu tư công được xem là nguồn lực “dẫn dắt đầu tư tư”, thì trong giai đoạn phát triển mới cần hướng tới tư duy “đầu tư công thu hút đầu tư tư”.

Tiêu chí đánh giá hiệu quả đầu tư công cũng cần được điều chỉnh. Không chỉ xem xét tổng mức đầu tư, tiến độ thực hiện hay việc tuân thủ quy định, mà cần đánh giá tác động lan tỏa của dự án. “Một đồng vốn nhà nước bỏ ra có thể thu hút được 3 đồng, 5 đồng hay 8 đồng vốn từ các thành phần kinh tế khác”, TS. Nguyễn Đức Kiên cho rằng, tác động lan tỏa cần trở thành một trong những tiêu chí quan trọng khi đánh giá hiệu quả đầu tư công giai đoạn 2026 - 2030.

Để đánh giá đúng hiệu quả đầu tư công, yêu cầu đặt ra là phải có hệ thống tiêu chí khoa học, khách quan và phù hợp với từng lĩnh vực. Đây cũng là yêu cầu đặt ra trong quá trình đổi mới hoạt động kiểm toán của KTNN.

Phó Kiểm toán trưởng KTNN chuyên ngành IV Lại Xuân Nghị cho biết, KTNN đang xây dựng Bộ tiêu chí kiểm toán đánh giá hiệu quả dự án đầu tư nhằm bảo đảm tính độc lập, khách quan, minh bạch trong hoạt động kiểm toán. Do mỗi lĩnh vực có đặc thù và mục tiêu phát triển khác nhau, lãnh đạo KTNN đã chỉ đạo các đơn vị chuyên môn xây dựng hệ thống tiêu chí theo hướng vừa bảo đảm khung chung thống nhất, vừa có các tiêu chí chuyên sâu, phù hợp với từng nhóm dự án cụ thể.

Đồng tình với việc xây dựng Bộ tiêu chí đánh giá hiệu quả đầu tư, TS. Nguyễn Đức Kiên cho rằng, KTNN cần xây dựng một khung tiêu chí tổng thể; trên cơ sở đó, với từng dự án, từng kế hoạch kiểm toán cụ thể sẽ xây dựng các tiêu chí định lượng phù hợp. Cách tiếp cận này nhằm bảo đảm tính minh bạch, tính công khai, đồng thời phản ánh được tác động đa chiều của mỗi dự án.