Kiểm toán nhà nước: Xây dựng nền tảng cho phát triển đột phá trong kỷ nguyên mới

Tổng Kiểm toán nhà nước Ngô Văn Tuấn phát biểu tại Hội nghị triển khai nhiệm vụ và công tác Đảng năm 2026 của KTNN. Ảnh: TL

Vượt qua tác động, ảnh hưởng của những vấn đề chưa có tiền lệ, ngoài dự báo như đại dịch Covid-19; thiên tai, bão lũ tần suất cao, cường độ mạnh; khoa học công nghệ, trí tuệ nhân tạo (AI) phát triển đột phá; chuyển đổi số được thúc đẩy mạnh mẽ…, KTNN đã hoàn thành thắng lợi kế hoạch công tác năm 2025 và 5 năm 2021-2025, tiếp tục trưởng thành vững mạnh, ghi nhiều dấu ấn nổi bật và những thành tích đáng tự hào, đặc biệt là chất lượng kiểm toán không ngừng được nâng cao, góp phần tích cực thúc đẩy quản trị tài chính công minh bạch, hiệu quả và là thiết chế quan trọng của Đảng, Nhà nước trong đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực (PCTNLPTC).

Dấu ấn nổi bật trong hoạt động kiểm toán

Bám sát các định hướng lớn của Đảng, Nhà nước, KTNN đã triển khai Kế hoạch kiểm toán hằng năm một cách linh hoạt, bám sát thực tiễn và yêu cầu phát triển của đất nước. KTNN đẩy mạnh, quyết liệt thực hiện kiểm toán báo cáo quyết toán ngân sách nhà nước (NSNN) các cấp nhằm phục vụ Quốc hội và các địa phương phê chuẩn quyết toán ngân sách. Theo đó, số lượng các cuộc kiểm toán báo cáo quyết toán NSNN tăng dần qua từng năm và đạt tỷ lệ 90% vào năm 2025. Kế hoạch năm 2026 mà KTNN báo cáo Quốc hội dự kiến thực hiện kiểm toán 100% báo cáo quyết toán ngân sách các Bộ, cơ quan Trung ương và địa phương, sớm hơn 4 năm so với lộ trình theo Chiến lược phát triển KTNN đến năm 2030.

Đồng thời, số cuộc kiểm toán chuyên đề, kiểm toán hoạt động cũng tăng dần, với nhiều chuyên đề quy mô lớn về quản lý, sử dụng tài chính công, tài sản công, đất đai, tài nguyên, khoáng sản; các vấn đề quan trọng của đất nước; các chuyên đề phục vụ hoạt động giám sát tối cao; những lĩnh vực dễ phát sinh tham nhũng, lãng phí, tiêu cực, cùng nhiều chuyên đề, chủ đề “nóng” được dư luận xã hội quan tâm.

Tiếp tục kiên định phương châm “Gọn nhưng chất lượng”, “An toàn - Uy tín” nhằm đạt mục tiêu “Chất lượng, chất lượng hơn và chất lượng hơn nữa”, KTNN đã bố trí, lồng ghép hợp lý, giúp giảm đáng kể số đoàn kiểm toán, số lần triển khai và kết luận tại cùng một địa phương, đơn vị. Thực tế cho thấy, số đoàn kiểm toán năm 2025 tuy đã điều chỉnh giảm khoảng 33% so với đầu giai đoạn nhưng vẫn bảo đảm mục tiêu và chất lượng theo nhiệm vụ chính trị được giao.

Điểm mới nổi bật trong xác định mục tiêu các cuộc kiểm toán so với những năm trước là cách tiếp cận kiểm toán được đổi mới, khi yêu cầu các đoàn kiểm toán tập trung đánh giá công tác quản lý thu của cơ quan thuế, lựa chọn trọng tâm, trọng điểm vào những lĩnh vực có nguồn thu lớn, tiềm ẩn nguy cơ thất thu, trốn thuế, gian lận thuế cao. Cùng với đó, hoạt động kiểm toán được mở rộng phạm vi đánh giá sang khía cạnh cơ chế, chính sách, nhằm phát hiện sớm các bất cập, “kẽ hở” trong cơ chế quản lý để kịp thời kiến nghị sửa đổi, bổ sung. Đây là bước tiến thể hiện tư duy kiểm toán hiện đại, chuyển từ cách làm thuần túy kiểm tra, phát hiện sai phạm sang hướng phân tích, dự báo và đề xuất hoàn thiện chính sách.

Nhờ đó, chất lượng và hiệu quả các cuộc kiểm toán ngày càng được nâng cao, góp phần tăng cường hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, nâng cao hiệu quả sử dụng tài chính công, tài sản công; đồng thời kịp thời chấn chỉnh những sai sót, hạn chế của các đơn vị được kiểm toán, giúp hoạt động tài chính công ngày càng minh bạch, kỷ cương.

Trong điều kiện các Bộ, ngành, địa phương thực hiện sắp xếp, tinh gọn bộ máy, sáp nhập, tổ chức lại đơn vị hành chính các cấp và tổ chức thành công đại hội Đảng các cấp tiến tới Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng, KTNN đã có các giải pháp đồng bộ, kịp thời trong triển khai nhiệm vụ để đồng hành cùng các Bộ, ngành, địa phương, đơn vị. Theo đó, KTNN giảm một số cuộc kiểm toán tại các Bộ, ngành; giảm các cuộc kiểm toán liên quan đến cấp huyện; đồng thời ưu tiên tập trung kiểm toán báo cáo quyết toán ngân sách cấp tỉnh, hoàn thành trước ngày 30/6/2025, nhằm cung cấp thông tin, số liệu tin cậy cho Hội đồng nhân dân các tỉnh, thành phố làm căn cứ phê chuẩn quyết toán ngân sách địa phương năm 2024.

Tổng Kiểm toán nhà nước Ngô Văn Tuấn trao Cúp vinh danh Cuộc kiểm toán chất lượng vàng năm 2025 cho 6 đoàn kiểm toán. Ảnh: TL

Tổng hợp kết quả kiểm toán trong 5 năm qua, KTNN đã kiến nghị xử lý tài chính 254.676 tỷ đồng và 125,4 triệu USD; đồng thời đưa ra nhiều kiến nghị chấn chỉnh công tác quản lý, điều hành, sử dụng tài chính công, tài sản công. Đặc biệt, KTNN đã kiến nghị hủy bỏ, sửa đổi, bổ sung và ban hành mới 938 văn bản có nội dung không phù hợp, tăng 19,3% so với giai đoạn trước, cho thấy định hướng đúng đắn là kiểm toán nhằm phát hiện bất cập, kịp thời khắc phục “lỗ hổng” cơ chế, chính sách, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý, sử dụng tài chính công, tài sản công và PCTNLPTC.

Song song với đó, KTNN đẩy mạnh đôn đốc thực hiện kết luận, kiến nghị kiểm toán; phối hợp chặt chẽ với các Bộ, ngành, địa phương xử lý dứt điểm các kiến nghị tồn đọng. Bình quân, tỷ lệ thực hiện kiến nghị kiểm toán trong 5 năm qua đạt 90%, cao hơn giai đoạn trước (74,7%); có 267 văn bản đã được hủy bỏ, sửa đổi, bổ sung theo kiến nghị của KTNN, cao hơn nhiều so với 136 văn bản của giai đoạn trước.

Thông qua việc điều hành hoạt động kiểm toán phù hợp với từng thời kỳ, chất lượng kiểm toán không ngừng được nâng cao, đi vào chiều sâu, tạo đột phá trong nhiều lĩnh vực mới. Kết quả kiểm toán với nhiều kiến nghị quan trọng đã góp phần nâng cao trách nhiệm của chính quyền các cấp, các cơ quan, tổ chức trong quản lý, sử dụng tài chính công, tài sản công; phục vụ hiệu quả công tác lãnh đạo, chỉ đạo của Đảng, hoạt động của Quốc hội, Chính phủ trong thực hiện chức năng lập pháp, giám sát, điều hành và quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước. Dấu ấn này của KTNN ngày càng được khẳng định rõ nét theo thời gian.

Khắc chế tiêu cực, đóng góp quan trọng vào phát triển đất nước

Hơn nữa, KTNN ngày càng đáp ứng tốt hơn yêu cầu thông tin phục vụ hoạt động giám sát, hoàn thiện pháp luật và phê chuẩn quyết toán ngân sách của cả nước và các địa phương. Đặc biệt, nhiều ý kiến của KTNN về dự toán NSNN và phương án phân bổ ngân sách trung ương đã được tiếp thu, điều chỉnh như: Dự toán thu NSNN, cơ cấu chi đầu tư, chi thường xuyên và phương án phân bổ vốn… KTNN còn tham gia nhiều ý kiến giá trị đối với các dự án quan trọng quốc gia, Chương trình mục tiêu quốc gia, các Nghị quyết của Chính phủ về thí điểm một số cơ chế chính sách đặc thù trong xây dựng và phát triển các tỉnh, thành phố, cùng nhiều dự án, chương trình quan trọng khác của các Bộ, ngành, địa phương.

Đồng hành cùng hoạt động giám sát tối cao của Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội (UBTVQH), nhiều chuyên đề kiểm toán lớn đã được KTNN triển khai, trong đó phải kể đến chuyên đề kiểm toán việc thực hiện 3 Chương trình Mục tiêu quốc gia; việc thực hiện chính sách, pháp luật về công tác quy hoạch; việc thực hiện chính sách, pháp luật về thực hành tiết kiệm, chống lãng phí; việc thực hiện Nghị quyết số 43/2022/QH15 về chính sách tài khóa, tiền tệ hỗ trợ Chương trình phục hồi phát triển kinh tế - xã hội và các nghị quyết của Quốc hội về một số dự án quan trọng quốc gia; việc thực hiện chính sách, pháp luật về đơn vị sự nghiệp công lập; việc thực hiện chính sách, pháp luật về quản lý thị trường bất động sản và phát triển nhà ở xã hội... phục vụ đắc lực, hiệu quả cho hoạt động giám sát. Đồng thời cử các thành viên của KTNN trực tiếp tham gia các Đoàn giám sát; kịp thời bổ sung nội dung, mục tiêu trong Kế hoạch kiểm toán (nhất là tăng cường kiểm toán việc thực hành tiết kiệm, chống lãng phí; quy hoạch, quản lý và sử dụng đất đai tại đô thị...) để có thông tin báo cáo phục vụ các Đoàn giám sát.

Đặc biệt, để nâng cao hiệu quả công tác đấu tranh PCTNLPTC, Tổng Kiểm toán nhà nước chỉ đạo tập trung kiểm toán các lĩnh vực tiềm ẩn nguy cơ tham nhũng cao nhằm phát hiện, ngăn chặn và xử lý kịp thời sai phạm. Phục vụ cho hoạt động này, lãnh đạo KTNN đã ban hành quy trình, văn bản hướng dẫn cụ thể; phối hợp ban hành Thông tư liên tịch về trao đổi, chuyển thông tin và kiến nghị xem xét, khởi tố vụ việc có dấu hiệu tội phạm được phát hiện thông qua hoạt động kiểm toán; phối hợp với các Bộ, cơ quan Trung ương và các địa phương ký kết mới, bổ sung nội dung phối hợp trong PCTNLPTC tại các Quy chế phối hợp công tác. Trong quá trình thực hiện kiểm toán, yêu cầu các Đoàn kiểm toán phải thu thập đầy đủ bằng chứng, kịp thời phát hiện dấu hiệu vi phạm (nếu có), báo cáo Tổng Kiểm toán nhà nước để chuyển ngay hồ sơ vụ việc cho cơ quan thẩm quyền hoặc cơ quan điều tra xử lý theo quy định pháp luật.

Kết quả, 5 năm qua, KTNN đã cung cấp gần 1.800 báo cáo kiểm toán và tài liệu cho các cơ quan của Quốc hội, Ủy ban Kiểm tra Trung ương, cơ quan điều tra... để phục vụ công tác điều tra, kiểm tra, giám sát (tăng gần 4 lần so với giai đoạn trước); cung cấp nhiều báo cáo liên quan đến các nội dung giám sát của Quốc hội, UBTVQH... Ngoài ra, KTNN đã đề xuất đưa vào diện theo dõi đối với một số dự án có dấu hiệu lãng phí được phát hiện qua kiểm toán; chuyển 17 hồ sơ cho Cơ quan Cảnh sát điều tra.

Nắm trọng trách thành viên Ban Chỉ đạo Trung ương về PCTNLPTC, KTNN đã tích cực phối hợp, tham gia chỉ đạo rà soát để sửa đổi, bổ sung, hoàn thiện các quy định của pháp luật; đôn đốc, kiểm tra, giám sát thường xuyên các cấp ủy, tổ chức đảng để chỉ rõ những tồn tại, hạn chế; đề xuất Ban Chỉ đạo giải quyết những bất cập, vướng mắc nhằm nâng cao hiệu quả PCTNLPTC. Đáng chú ý, KTNN đã thực hiện kiểm toán 2 vụ việc có dấu hiệu tham nhũng; xây dựng “Đề án quy định về kiểm soát quyền lực để PCTNTC trong hoạt động kiểm toán” để phối hợp với Ủy ban Kiểm tra Trung ương xây dựng dự thảo Đề án và quy định của Bộ Chính trị về việc kiểm soát quyền lực trong hoạt động kiểm tra, thanh tra, kiểm toán... Đồng thời, KTNN đã cho ý kiến đối với hơn 4.000 lượt nhân sự làm cơ sở tham mưu Bộ Chính trị, Ban Bí thư xem xét, phê duyệt quy hoạch và bổ nhiệm cán bộ cấp chiến lược.

Với những kết quả đạt được, KTNN đã khẳng định vai trò nòng cốt trong công tác đấu tranh PCTNLPTC, góp phần củng cố kỷ cương tài chính quốc gia và nâng cao uy tín của Ngành trong hệ thống chính trị.

Chuyển động cùng đất nước, xây dựng KTNN vững mạnh

Có thể thấy, đạt được những thành tích nổi bật nêu trên, toàn Ngành đã nỗ lực, quyết tâm, tích cực đổi mới, triển khai đồng bộ nhiều giải pháp, trong đó có việc quyết liệt thực hiện đúng theo tinh thần của Nghị quyết số 18-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương về tiếp tục đổi mới, sắp xếp tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả. KTNN đã sắp xếp, giảm 12 đơn vị cấp phòng; thực hiện chính sách nghỉ hưu trước tuổi đối với 82 trường hợp. Để phù hợp với mô hình chính quyền địa phương 2 cấp và quy mô các địa phương sau sắp xếp, KTNN đã giảm 1 KTNN khu vực xuống còn 12 đơn vị KTNN khu vực, cũng như phân giao lại đối tượng, địa bàn kiểm toán.

Đặc biệt, ngay trong năm 2025, KTNN đã khẩn trương rà soát, bổ sung xây dựng 5 văn bản quy phạm pháp luật và 17 văn bản quản lý, tạo cơ sở pháp lý đồng bộ cho hoạt động kiểm toán năm 2026 phù hợp với tình hình sắp xếp, tinh gọn bộ máy và các quy định của pháp luật có liên quan. Cùng với đó, trong quá trình hoạt động, để giải quyết những vấn đề vướng mắc phát sinh, Ngành đã kịp thời ban hành các hướng dẫn chuyên môn, nghiệp vụ như: Hướng dẫn về việc gửi thông báo kết quả kiểm toán đối với cấp huyện trong các cuộc kiểm toán ngân sách địa phương vừa kết thúc kiểm toán; Hướng dẫn biên tập kết luận, kiến nghị kiểm toán đối với các phát hiện kiểm toán, nhất là phát hiện kiểm toán về thực hành tiết kiệm, chống lãng phí; Hướng dẫn việc tổ chức theo dõi việc thực hiện kết luận, kiến nghị kiểm toán đối với các đơn vị sau khi thực hiện sáp nhập, sắp xếp lại tổ chức, bộ máy…

Trước đó, cơ sở pháp lý cho tổ chức và hoạt động của KTNN tiếp tục được củng cố, hoàn thiện với nhiều văn bản có tính chiến lược, lâu dài cho tổ chức và hoạt động của Ngành, đáng chú ý như: Hệ thống 43 chuẩn mực KTNN, Quy trình kiểm toán của KTNN, Quy chế kiểm soát chất lượng kiểm toán, Quy chế giám sát hoạt động của Đoàn thanh tra KTNN, Quy tắc ứng xử của Kiểm toán viên nhà nước... Cùng với đó, kỷ luật, kỷ cương, đạo đức công vụ tiếp tục được giữ vững. Công tác hợp tác quốc tế, thông tin tuyên truyền, đào tạo bồi dưỡng ngày càng chuyên nghiệp. Hệ thống cơ sở vật chất và hạ tầng CNTT được quan tâm đầu tư hiệu quả.

Đáng chú ý, việc ứng dụng CNTT, chuyển đổi số vào hoạt động kiểm toán luôn được chú trọng. Sau khi thí điểm thành công cuộc kiểm toán từ xa, KTNN đã ban hành Hướng dẫn kiểm toán từ xa, tiến tới thay đổi phương thức kiểm toán truyền thống sang kiểm toán trên môi trường số. KTNN còn tăng cường sử dụng công nghệ viễn thám trong kiểm toán công tác quản lý, khai thác tài nguyên khoáng sản; sử dụng đơn vị tư vấn trong kiểm toán một số dự án đầu tư, qua đó đã đạt được nhiều kết quả khả quan.

Năm 2025, nhằm ứng dụng triệt để khoa học công nghệ, lần đầu tiên KTNN đã thí điểm ứng dụng AI vào hoạt động kiểm toán, cụ thể là phân tích một số gói thầu trên hệ thống mua sắm công của 13 tỉnh, thành phố. Kết quả ban đầu, AI đã chỉ ra một số lưu ý về tiêu chuẩn, định mức; thời gian thực hiện không hợp lý... làm cơ sở cho kiểm toán viên phân tích, đánh giá, đưa ra ý kiến kiểm toán. KTNN cũng đã thí điểm áp dụng AI trong kiểm soát chất lượng kiểm toán; tổng hợp kinh nghiệm kiểm toán hỗ trợ Kiểm toán viên tham khảo khi đưa ra kiến nghị kiểm toán và ứng dụng AI trong lựa chọn đơn vị để lập Kế hoạch kiểm toán năm.

Đồng hành cùng đất nước trong kỷ nguyên mới, KTNN tuổi 31 đã tích lũy thêm thế và lực để sẵn sàng cho giai đoạn phát triển 2026-2030, dù rằng năm mở đầu của hành trình ấy - năm 2026 đang có rất nhiều khó khăn, thách thức ở phía trước. Chủ động nhận diện, đánh giá tình hình, lãnh đạo KTNN cũng như toàn thể các đơn vị trong Ngành đã đồng tâm, hiệp lực cùng nghiên cứu, thảo luận sâu để có những giải pháp phù hợp triển khai ngay từ những tháng đầu năm nhằm quyết tâm hoàn thành tốt nhất nhiệm vụ chính trị được giao, xứng đáng với trọng trách, niềm tin và kỳ vọng mà Đảng, Nhà nước và Nhân dân giao phó./.

Đồng chí NGÔ VĂN TUẤN - Tổng Kiểm toán nhà nước