Kiểm toán quyết toán ngân sách: Siết kỷ luật tài khóa từ những cảnh báo sớm

Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội Phạm Thúy Chinh. Ảnh: quochoi.vn

Thưa bà, KTNN vừa trình Quốc hội Báo cáo kiểm toán quyết toán NSNN năm 2025. Đây là năm đầu tiên KTNN thực hiện kiểm toán quyết toán NSNN theo quy định của Luật NSNN năm 2025. Từ góc độ Cơ quan thẩm tra, bà đánh giá như thế nào về chất lượng của báo cáo?

Tôi đánh giá cao nỗ lực của KTNN trong năm đầu tiên triển khai kiểm toán quyết toán NSNN theo Luật NSNN năm 2025. Với cơ quan thẩm tra, báo cáo kiểm toán (BCKT) là kênh thông tin, số liệu độc lập, khách quan và đáng tin cậy để đối chiếu với báo cáo quyết toán của Chính phủ.

BCKT quyết toán NSNN năm nay nằm trong mạch chuyển biến rõ nét hoạt động của KTNN năm 2026. Kiểm toán báo cáo quyết toán được thực hiện chủ động, tích cực tại 100% đầu mối Bộ, cơ quan Trung ương và địa phương; trong đó, kiểm toán ngân sách địa phương được đẩy sớm, cơ bản hoàn thành trong tháng 6 để cung cấp thông tin cho Hội đồng nhân dân (HĐND) các tỉnh, thành phố phê chuẩn quyết toán.

Qua 145 BCKT (bao gồm báo cáo kiểm toán quyết toán) đã phát hành đến ngày 30/9/2026, KTNN đã kiến nghị xử lý gần 114.000 tỷ đồng, kiến nghị sửa đổi, bổ sung 195 văn bản và chuyển 16 vụ việc có dấu hiệu vi phạm pháp luật sang cơ quan điều tra, gấp 4 lần năm 2025; tỷ lệ thực hiện kiến nghị xử lý tài chính và kiến nghị khác đạt trên 79%...

Những phát hiện của KTNN là cơ sở quan trọng để Ủy ban Kinh tế và Tài chính, các cơ quan của Quốc hội thẩm tra, đánh giá về chất lượng lập, chấp hành dự toán và quyết toán NSNN.

Tôi đặc biệt coi trọng chức năng cảnh báo sớm của KTNN trên cơ sở bằng chứng. Giá trị của BCKT không dừng ở việc xác nhận các con số đúng, sai, điều Quốc hội cần là nhìn rõ chất lượng lập và chấp hành dự toán, hiệu quả sử dụng ngân sách và những trách nhiệm phải được làm rõ trước khi xem xét phê chuẩn quyết toán.

BCKT là kênh thông tin, số liệu độc lập, khách quan và đáng tin cậy để đối chiếu với báo cáo quyết toán của Chính phủ. Ảnh: TL

Theo kết quả kiểm toán và báo cáo thẩm tra, năm 2025, tổng thu NSNN quyết toán tăng 31,1% so với năm 2024. Các khoản thu liên quan đến đất đai, khoáng sản, xổ số… chiếm tỷ trọng đáng kể, trong khi các khoản thu mang tính bền vững có xu hướng giảm. Bà nhìn nhận như thế nào về vấn đề này?

Tôi cho rằng, tỷ trọng giảm không có nghĩa là số thu tuyệt đối giảm, nhưng đó là tín hiệu về cơ cấu thu cần được theo dõi chặt chẽ. Phần vượt dự toán cũng cần được nhìn trong tương quan với chất lượng dự báo và những nguồn thu chưa được bao quát ngay từ khâu lập dự toán. Nếu chỉ lấy con số vượt thu làm thước đo, chúng ta dễ đánh giá dư địa tài khóa cao hơn thực chất.

Trong năm ngân sách 2027 và trung hạn, cần quản lý chặt nguồn thu từ đất đai, tài nguyên, kinh tế số, chống thất thu trên nền dữ liệu minh bạch; đồng thời nuôi dưỡng nguồn thu ổn định bằng nâng năng suất, phát triển doanh nghiệp và mở rộng cơ sở thuế; tách bạch nguồn thu thường xuyên với khoản thu bất thường để quyết định mức chi, nghĩa vụ chi cho phù hợp và giữ dư địa ứng phó với biến động. Trong đó, số liệu kiểm toán là căn cứ tin cậy để Quốc hội và Chính phủ cùng nhìn đúng chất lượng nguồn thu, từ đó có quyết sách sát thực tế hơn.

KTNN cũng chỉ ra, tỷ lệ giải ngân vốn đầu tư phát triển thuộc ngân sách trung ương chỉ đạt 76,3%, thấp hơn mức 83,4% của năm 2024; tình trạng dự án chậm tiến độ, chậm lập quyết toán dự án hoàn thành tiếp tục tái diễn. Theo bà, điều này cho thấy vấn đề gì trong tổ chức thực hiện kế hoạch vốn?

Khoảng cách giữa tỷ lệ giải ngân chung 97,8% và tỷ lệ giải ngân vốn đầu tư phát triển ngân sách trung ương 76,3% cho thấy không thể đánh giá đầu tư công chỉ bằng một chỉ tiêu tổng hợp; càng không thể đồng nhất vốn đã giải ngân, với khối lượng hoàn thành hay hiệu quả công trình.

Dự án chậm tiến độ, chậm quyết toán phản ánh điểm nghẽn ở đâu đó trong chu trình đầu tư. Tôi đánh giá rất cao sự chỉ đạo quyết liệt của Chính phủ trong thúc đẩy giải ngân và đặc biệt ấn tượng với quan điểm của Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng về việc đánh giá chi ngân sách và giải ngân phải xem xét hiệu quả thực tế của công trình và trách nhiệm của địa phương.

Do đó, cần tiếp tục thực hiện có hiệu quả các giải pháp mà Chính phủ đã và đang chỉ đạo triển khai. Tuy nhiên, cần chuyển mạnh hơn nữa tư duy phân bổ cho hết kế hoạch sang phân bổ theo mức độ sẵn sàng và khả năng tạo ra kết quả; không để dự án chưa đủ điều kiện giữ vốn, trong khi dự án có khả năng hoàn thành lại thiếu nguồn lực. Tạm ứng phải được đối chiếu với khối lượng nghiệm thu và thu hồi đúng hạn, quyết toán dự án hoàn thành phải là khâu bắt buộc để khép kín trách nhiệm sử dụng vốn.

Đồng thời, cần tăng cường công tác giám sát tiến độ giải ngân, theo dõi chất lượng, công suất khai thác, chi phí vận hành và tác động thực tế của công trình. Vướng mắc lặp lại ở nhiều địa phương thì phải sửa từ cơ chế, quy trình. Kết quả kiểm toán đầu tư công luôn là nguồn thông tin hết sức quan trọng để nhận diện chính xác điểm nghẽn.

Qua quyết toán NSNN năm 2025, theo bà, đâu là những vấn đề cần ưu tiên trong thời gian tới để nâng cao kỷ luật, kỷ cương và hiệu quả sử dụng ngân sách?

Theo tôi, cần tập trung vào 3 nhiệm vụ trọng tâm. Trước hết là nâng cao chất lượng công tác dự toán, đồng thời củng cố nền thu ngân sách theo hướng ổn định, bền vững. Công tác quản lý thu cần tiếp tục được thực hiện trên cơ sở dữ liệu sát thực tế, tập trung chống thất thu ở những lĩnh vực tiềm ẩn rủi ro; phân định rõ giữa các nguồn thu có tính chất ổn định, lâu dài với những khoản tăng thu mang tính đột biến. Qua đó, việc xây dựng dự toán sẽ ngày càng sát thực tiễn, tạo nền tảng vững chắc cho cân đối ngân sách trong những năm tiếp theo.

Thứ hai, siết kỷ luật chi gắn với khả năng đưa nguồn lực vào sử dụng. Với chuyển nguồn, phải tách bạch phần chuyển nguồn theo chính sách với phần phát sinh do chậm phân bổ, chậm thực hiện hoặc sai quy định, để xử lý đúng nguyên nhân. Cùng với đó là thu hồi dứt điểm tạm ứng quá hạn, xử lý nợ đọng, đẩy nhanh quyết toán dự án hoàn thành và công khai tiến độ thực hiện kiến nghị kiểm toán, có địa chỉ chịu trách nhiệm cụ thể.

Thứ ba, đo hiệu quả ngân sách bằng kết quả phục vụ người dân, doanh nghiệp và năng lực tăng trưởng dài hạn. Mục tiêu tăng trưởng hai con số cũng đòi hỏi sử dụng vốn ngân sách một cách có chọn lọc, tạo dư địa cho khu vực tư nhân và giữ vững an toàn tài khóa, không phải mở rộng chi bằng mọi giá.

Trong quá trình thực hiện các nhiệm vụ trên, KTNN giữ vai trò hết sức quan trọng. Vì vậy, những tháng cuối năm 2026, KTNN cần hoàn thành kế hoạch kiểm toán đúng tiến độ, nâng chất lượng bằng chứng và tính khả thi của kiến nghị; khẩn trương rà soát, phân loại, phối hợp với Chính phủ xử lý các kiến nghị tồn đọng một cách chặt chẽ.

Năm 2027, nhiệm vụ trọng tâm của KTNN là kiểm toán quyết toán NSNN năm 2026 - năm ngân sách đầu tiên thực hiện Luật NSNN năm 2025 và vận hành đầy đủ chính quyền địa phương 2 cấp. Mỗi nhiệm vụ kiểm toán phải cụ thể hóa nguyên tắc “6 rõ”: Rõ mục tiêu, nhiệm vụ; rõ đối tượng, phạm vi; rõ nội dung trọng tâm; rõ đơn vị chủ trì và trách nhiệm; rõ thời gian, tiến độ; rõ sản phẩm, kết quả đầu ra. Nội dung kiểm toán cần chú trọng đánh giá chất lượng phân bổ, hiệu quả sử dụng nguồn lực và tác động đến mục tiêu phát triển.

KTNN cũng cần chuyển mạnh từ kiểm toán dựa trên hồ sơ sang dựa trên dữ liệu, từ hậu kiểm sang cảnh báo rủi ro sớm; báo cáo kiểm toán ngân sách địa phương phải được phát hành trước khi HĐND phê chuẩn quyết toán để kết quả kiểm toán phát huy giá trị ngay trong quá trình ra quyết định.