Thấy gì từ quyết toán ngân sách nhà nước năm 2025?

Tại Kỳ họp thứ Hai, Quốc hội khóa XVI, Tổng Kiểm toán nhà nước Nguyễn Hữu Nghĩa đã trình Quốc hội Báo cáo kiểm toán quyết toán NSNN năm 2025. Ảnh: quochoi.vn

Thu ngân sách tăng nhưng tính bền vững chưa cao

Tại Kỳ họp thứ Hai, Quốc hội khóa XVI, Tổng Kiểm toán nhà nước Nguyễn Hữu Nghĩa đã trình Quốc hội Báo cáo kiểm toán quyết toán NSNN năm 2025. Đây là năm đầu tiên thời gian quyết toán được rút ngắn từ 18 tháng xuống 12 tháng. Trong bối cảnh thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, Kiểm toán nhà nước (KTNN) đã nỗ lực triển khai nhiệm vụ, bảo đảm tiến độ trình Quốc hội.

Theo Tổng Kiểm toán nhà nước, xét trên khía cạnh trọng yếu, Báo cáo quyết toán NSNN năm 2025 đã phản ánh trung thực, khách quan tổng thu, tổng chi, bội chi NSNN, kết dư ngân sách địa phương, chi trả nợ gốc, tổng mức vay của NSNN và các chỉ tiêu nợ công.

Năm 2025, tổng thu NSNN đạt 21% GDP, cao hơn mức 17,9% GDP của năm 2024 và vượt 36,8% dự toán, góp phần bảo đảm nguồn lực cho các nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội, đối ngoại, quốc phòng, an ninh và an sinh xã hội. Thu ngân sách vượt dự toán ở cả 3 khu vực kinh tế: Doanh nghiệp nhà nước vượt 3%, doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài vượt 21,7% và kinh tế ngoài quốc doanh vượt 35,7%. Thu cân đối từ hoạt động xuất nhập khẩu cũng vượt 35,9% dự toán.

Chi NSNN tăng 4,6% so với dự toán; bội chi NSNN bằng 3,1% GDP, nợ công bằng 33,35% GDP. Tuy nhiên, quy mô thu tăng chưa đồng nghĩa với tính bền vững được cải thiện. Kết quả kiểm toán chỉ ra cơ cấu thu nội địa chưa ổn định; nguồn thu từ sản xuất, kinh doanh, thuế, phí còn nhỏ, trong khi thu từ đất đai, tài nguyên khoáng sản và sử dụng đất chiếm tỷ trọng lớn.

Đại biểu Quốc hội Nguyễn Thành Trung, Ủy viên hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội, cho biết thu từ nhà đất đạt 580.000 tỷ đồng, tăng gần 100% so với dự toán. Nếu tính cả tiền thuê đất trả một lần, lệ phí trước bạ và thuế thu nhập cá nhân từ chuyển nhượng bất động sản, khoản thu từ nhà đất chiếm 26% thu nội địa, tăng 121% so với năm 2024.

“Đây là nguồn thu không ổn định, không từ nội lực sản xuất kinh doanh của nền kinh tế. Điều này ảnh hưởng đến tính chủ động trong điều hành ngân sách của các địa phương khi còn phụ thuộc lớn vào nguồn thu này. Thực tế trong năm 2026, nguồn thu này tại một số địa phương đã bị ảnh hưởng do hoạt động của thị trường bất động sản trầm lắng”, đại biểu Nguyễn Thành Trung phân tích.

Qua thẩm tra, Ủy ban Kinh tế và Tài chính đề nghị Chính phủ làm rõ tỷ trọng tăng thu từ đất trong tổng tăng thu, khả năng duy trì nguồn thu này trong những năm tiếp theo và mức độ ảnh hưởng đến cân đối ngân sách địa phương.

Công tác quản lý thu tại các lĩnh vực đất đai, khoáng sản, thuế, hải quan và thương mại điện tử vẫn còn hạn chế. Nợ thuế tiếp tục tăng; riêng nợ thuế do cơ quan quản lý thuế quản lý gần 245.500 tỷ đồng, tăng 20% so với năm 2024, bằng 10,58% thu nội địa. Thực trạng này đòi hỏi phải làm rõ nguyên nhân, xác định trách nhiệm và xử lý theo kiến nghị của KTNN.

Chuyển nguồn lớn, đầu tư công chậm làm giảm hiệu quả nguồn lực

Nếu cơ cấu thu đặt ra vấn đề về tính bền vững, những bất cập trong phân bổ và sử dụng ngân sách lại cho thấy yêu cầu đưa nguồn lực đã huy động vào nền kinh tế kịp thời, tạo ra kết quả thực chất.

Theo Tổng Kiểm toán nhà nước, cân đối chi NSNN năm 2025 chưa được cải thiện so với năm 2024. Tỷ trọng chi đầu tư tiếp tục giảm, trong khi chi thường xuyên tăng. Công tác quản lý, điều hành và sử dụng ngân sách còn hạn chế; kỷ luật NSNN có lúc chưa nghiêm. Tình trạng sử dụng ngân sách không đúng dự toán, mua sắm và chi sai tiêu chuẩn, định mức, nội dung, nhiệm vụ chi hoặc đối tượng thụ hưởng vẫn xảy ra.

Đáng chú ý, tình trạng giao dự toán nhưng không sử dụng hết, chuyển nguồn lớn tiếp tục diễn ra, tăng cả về số tuyệt đối và số tương đối. Giải ngân vốn đầu tư công chậm, không hết kế hoạch vốn được giao, nhất là nguồn vốn vay. Trong tổng số vốn giải ngân đầu tư công năm 2025, số tạm ứng chiếm tới 31%.

Vốn đã bố trí nhưng chậm triển khai sẽ làm chậm quá trình chuyển hóa nguồn lực thành công trình, hạ tầng và năng lực sản xuất. Khoản tạm ứng chưa được quyết toán tương ứng với khối lượng thực hiện cũng tiềm ẩn nguy cơ lãng phí, chiếm dụng vốn.

Tổng Kiểm toán nhà nước nhấn mạnh: “Trong khi NSNN phải gia tăng vay nợ để bù đắp thâm hụt, việc quản lý, điều hành, sử dụng NSNN chưa có hiệu quả sẽ dẫn đến gia tăng vay nợ, chi NSNN”.

Đại biểu Trịnh Xuân An (Đoàn đại biểu Quốc hội TP. Đồng Nai) lưu ý, không nên chỉ nhìn vào tỷ lệ giải ngân mà cần đánh giá vốn đã chuyển thành khối lượng công trình đến đâu, tình trạng tạm ứng và tiến độ các dự án như thế nào. Đây là cơ sở để đánh giá thực chất hiệu quả sử dụng vốn, thay vì chỉ dựa vào số liệu phân bổ hoặc giải ngân.

Phát biểu thảo luận tại Tổ về tình hình kinh tế - xã hội, Tổng Kiểm toán nhà nước Nguyễn Hữu Nghĩa cũng cảnh báo số tạm ứng không phản ánh giá trị vật chất của công trình đã hình thành và đóng góp vào tăng trưởng, đồng thời tiềm ẩn rủi ro lãng phí, chiếm dụng vốn. “Cần nhìn nhận về góc độ lãng phí và những rủi ro trong tạm ứng. Giải ngân vốn đầu tư công cần thực chất và gắn liền với hiệu quả, tiết kiệm cho ngân sách”, Tổng Kiểm toán nhà nước nói.

Đại biểu Nguyễn Thành Trung đề nghị làm rõ hiệu quả thực chất của tỷ lệ giải ngân vốn đầu tư công, đồng thời siết chặt kỷ luật thu hồi vốn tạm ứng. Yêu cầu đặt ra không chỉ là giải ngân hết kế hoạch mà còn phải bảo đảm vốn được sử dụng đúng mục đích, tạo ra khối lượng và giá trị thực tế.

Giữ an toàn tài chính, nâng cao kỷ luật ngân sách

Theo Tổng Kiểm toán nhà nước, an toàn tài chính quốc gia và NSNN năm 2025 vẫn trong tầm kiểm soát, nhưng nhu cầu huy động nguồn lực để hỗ trợ tăng trưởng nhanh có thể khiến bội chi, nợ công và nghĩa vụ trả nợ tăng. Trong khi đó, thất thoát, lãng phí và sử dụng ngân sách kém hiệu quả vẫn xảy ra. Việc huy động trái phiếu Chính phủ chủ yếu tập trung ở kỳ hạn 10 năm có thể gây áp lực trả nợ khi đến hạn; lãi suất thị trường tăng cũng làm gia tăng chi phí vay của NSNN.

Hiệu quả quản lý, sử dụng ngân sách vì vậy có quan hệ trực tiếp với khả năng kiểm soát bội chi và nợ công. Nếu nguồn lực được huy động nhưng chậm đưa vào nền kinh tế, chi chưa đúng mục tiêu hoặc đầu tư không tạo ra hiệu quả tương xứng, áp lực vay vốn và nghĩa vụ trả nợ sẽ gia tăng.

Kết quả kiểm toán quyết toán NSNN năm 2025 đặt ra yêu cầu tiếp tục siết chặt kỷ luật tài chính, nâng cao chất lượng lập dự toán và tăng trách nhiệm trong tổ chức thực hiện. Cùng với việc củng cố nguồn thu bền vững từ sản xuất, kinh doanh, cần kiểm soát chặt việc phân bổ và sử dụng ngân sách, hạn chế chuyển nguồn, đẩy nhanh tiến độ đầu tư công và tăng cường quản lý, thu hồi vốn tạm ứng.

Mục tiêu không chỉ là bảo đảm cân đối ngân sách hay duy trì các chỉ số an toàn tài chính, mà còn là nâng cao hiệu quả chuyển hóa nguồn lực công thành kết quả phát triển. Mỗi khoản thu cần được đánh giá về tính bền vững; mỗi khoản chi phải được kiểm soát về mục đích và hiệu quả; mỗi đồng vốn đầu tư cần gắn với kết quả có thể kiểm chứng./.